Gorffennaf 2024 i Awst 2024 / Rhifyn 738-739

Blog link

Prynwch Barn trwy ddebyd uniongyrchol

BARN ar-lein
Neges i danysgrifwyr

Adeilad San Steffan a baner Jac yr Undeb
Materion y mis

Cadarnle’r sefydliad Prydeinig

Erbyn hyn mae degau ar ddegau o ASau a etholwyd am y tro cyntaf wedi cael profiad o weithle newydd – San Steffan. Cafodd y lle ei ddisgrifio’n ddiweddar gan Mhairi Black, y cyn-AS SNP o’r Alban, fel ‘one of the most unhealthy workplaces that you could ever be in’. Beth sy’n wynebu’r aelodau newydd yno? Dyma fy mhrofiad i o’r lle.

Ar ôl cael fy ethol yn 34 oed yn 2010, rhaid cyfaddef fod San Steffan yn lle estron iawn i fachgen dosbarth gweithiol, cymharol ifanc o Ddyffryn Aman, a chenedlaetholwr Cymreig ar ben hynny. Mae’r lle wedi ei gynllunio i’ch cywasgu a’ch llethu fel unigolyn; nenfydau uchel, muriau enfawr, darluniau crand, aur ym mhobman a’r bensaernïaeth Gothig.

Jonathan Edwards
Mwy
Pentref Portmeirion a phoster gwrth-dwristaidd
Twristiaeth

Yr angen am ddisgyblaeth strategol

Dwi’n cofio gwenu wrth ddysgu mai gair pobl frodorol ardal Uluru am dwristiaid yw ‘minga’ (morgrug), a finnau’n gwylio rhesi di-dor o ymwelwyr yn dringo dros y graig goch yn y gwres.

Bydd unrhyw un sydd wedi ymweld â Sgwâr Sant Marc yn Fenis, amgueddfeydd Amsterdam, neu La Rambla yn Barcelona, yn gwybod sut brofiad yw bod yng nghanol ‘pla’ o dwristiaid o’r fath. Mae 1.5 biliwn o bobl bellach yn teithio dramor bob blwyddyn, yn aml iawn i’r un mannau. Ac mae twf Instagram yn golygu bod y pwysau ar y mannau hynny yn fwy nag erioed.

Nid rhyfedd fod pobl leol wedi cael llond bol.

Dyna gri lythrennol grŵp ymgyrchu Canarias se Agota (‘mae’r Ynysoedd Dedwydd wedi cael digon’) sydd wedi bod yn protestio’n chwyrn yn erbyn twristiaeth ers dechrau’r flwyddyn.

Mari Stevens
Mwy
Dosbarth o ddysgwyr Cymraeg a Sara Peacock
Lleisiau newydd Barn

Cofleidiwch y dysgwyr

Rwy’n ysgrifennu yn y cylchgrawn hwn heddiw fel ‘Llais Newydd’ – newydd i’r cylchgrawn, yn sicr, ond gweddol newydd hefyd i’r Gymraeg ac i Gymru. Rwyf wedi dysgu’r Gymraeg fel oedolyn, ac yn ystyried bod cael mynediad i mewn i fyd a diwylliant Cymraeg yn fraint sydd wedi newid fy mywyd. Y gobaith yw y bydd mwy ohonom yn dilyn – yn sicr, mae angen rhagor o ‘siaradwyr newydd’ os ydyn ni’n mynd i gyrraedd y nod o filiwn o siaradwyr (a hwyluso’r nod arall pwysig o ddyblu defnydd dyddiol o’r iaith).

Sara Peacock
Mwy
Golygfa o ardal Franciacorta, Lombardy
Gwin ac ati

Cymharu poteli pinc

Fe ganodd Endaf Emlyn am iâr fach yr haf yn dawnsio yn y tes ac aur yn yr ŷd, ond cyndyn iawn fu’r haul i ddangos ei wên i ni yn y misoedd diwethaf. Serch hynny, yn unol â throad y tymhorau, rydw i wedi dechrau yfed cochion ysgafnach, gwynion bywiog didderw, a’r trydydd categori y bu gen i ryw berthynas caru/casáu gydag o erioed, gwinoedd rosé. Fel y cyfryw, does gen i ddim yn erbyn rosé – mae’n iawn weithiau, a’r gwir amdani yw bod y rhan fwyaf o winoedd rosé yn llawer gwell erbyn hyn na’r dŵr siwgr pinc llachar a fu’n bla ym mhobman gan roi enw drwg i’r ddiod y yn gyffredinol. Ond erys fy nghanfyddiad sylfaenol mai rhywbeth i’w yfed pan nad oes gwyn neu goch ar gael yw rosé, ac felly dyma fynd ati i roi cynnig ar rai a fyddai o bosibl yn newid fy meddwl.

Shôn Williams
Mwy
Golygfa - Cwm Rhondda Fawr o Fynydd Pen Pych
Bro'r Eisteddfod - Taith

Gwlad y glo

Mae’r enw Cwm Rhondda’n dwyllodrus gan ei fod, mewn gwirionedd, yn cynrychioli dau gwm, sef Rhondda Fawr a Rhondda Fach gyda bryniau Cefn y Rhondda yn eu rhannu. Yn Y Porth mae’r ddwy afon yn cwrdd â’i gilydd cyn llifo ymlaen i ymuno ag Afon Taf ym Mhontypridd. Tan chwarter olaf y ganrif ddiwethaf cysylltid y cwm â’r diwydiant glo, ond hyd at ganol y 19g. ardal wledig, anghysbell, hynod o brydferth ond prin iawn ei phoblogaeth ydoedd, ac felly y’i disgrifiwyd gan y teithiwr o Loegr, Benjamin Heath Malkin, yn dilyn ymweliad yn 1803. Fodd bynnag, erbyn diwedd y ganrif roedd y darlun wedi newid yn ddramatig a chyn hir byddai’r boblogaeth yn cyrraedd ei hanterth o 168,000. Yng ngeiriau un o’r hen dribannau: ‘Dylifa bechgyn ffolion/ I’r Cwm o hyd yn gyson,/ O Wlad yr Haf hwy ddônt yn sgryd/ Fel ynfyd haid o ladron.’

Man cychwyn da i’ch taith fyddai Parc Treftadaeth y Rhondda yn Nhrehafod (CF37 2NP), ychydig filltiroedd i’r gogledd o Bontypridd.

Cennard Davies
Mwy
Bwyty The Loft, Canolfan Treftadaeth y Rhondda
Bro'r Eisteddfod - Bwyd

Blasu bro

Ble mae dechrau ymchwilio i fwytai Rhondda Cynon Taf? Dyna oedd fy nghwestiwn cyntaf wrth i mi fwrw iddi i gynllunio’r daith flasus, flynyddol, ar ran cylchgrawn BARN. Neidiodd ambell i le i’r meddwl yn syth, ac roedd y rheini, ar y cyfan, ym Mhontypridd. Mae hynny’n newyddion gwych i eisteddfodwyr pur, fydd ar y Maes o fore gwyn tan nos. Ond hoffwn i hefyd eich denu o Barc Ynysangharad, a’ch annog i flasu’r fro. Oherwydd fel yr eglurodd Osian Rowlands, Prif Weithredwr Menter Iaith Rhondda Cynon Taf, wrtha i yng nghaffi Hen Lyfrgell y Porth, ‘Mae’n ardal anferthol, tair sir a hanner mewn gwirionedd, rhwng Rhondda, Cynon, Taf – ac Elái.’

Lowri Haf Cooke
Mwy
Mari Bianchi-Jones
Bro’r Eisteddfod

Y Rhondda – cymuned a’m croesawodd

Rydw i’n ddisgybl 16 oed yn Ysgol Gyfun Cwm Rhondda ac yn rhywun sy’n ddigon ffodus i alw Cymoedd y Rhondda yn gartref i mi. Cefais fy ngeni a’m magu yng Nghaerdydd ac yn 2018 penderfynodd fy rhieni symud allan o’r brifddinas i Dynewydd, pentref ar drothwy mynyddoedd hudolus y Rhondda Fawr.

Cyn symud, dychmygais Rhondda Cynon Taf fel rhywle lle gallwn redeg yn rhydd i lawr y bryniau fel Heidi, gan gyfnewid sŵn bywyd y ddinas am dawelwch nefolaidd. Gwelais fy hun yn rhuthro i lawr llethrau gwyrdd, fy mreichiau wedi’u hymestyn, gan deimlo’r awel yn hwylio trwy fy ngwallt. Darganfyddais fod y realiti yn well fyth.

Mari Bianchi-Jones
Mwy
Mihangel Morgan ym Mharc Aberdâr, ar Faen Llog yr Eisteddfod fodern gyntaf
Bro’r Eisteddfod

Arbenigrwydd Aberdâr

Ar ôl byw yn Nhal-y-bont, Ceredigion, am bron i chwarter canrif a chrwydro ar hyd ac ar led cyn hynny am flynyddoedd, fe ddes i Aberdâr wyth mlynedd yn ôl a gwneud cartref yma unwaith yn rhagor. Yn Aberdâr y’m ganed ac yma y’m magwyd ac ni chollais gysylltiad â’r lle erioed er gwaetha fy nghrwydradau cwmpasog. Yn anffodus ni allwn fynd yn ôl i’r hen gartre teuluol (cartre fy mam ar hyd ei hoes a’i rhieni hithau cyn hynny) gan i mi orfod gwerthu hwnnw, ond pe bawn i’n gallu dringo i ben to fy nghartre newydd (a adeiladwyd yn 1854) gallwn weld yr hen le a thaflu carreg ato a’i daro, o bosib.

Teimlad od a chymysglyd oedd hi ar y dechrau, wath roedd popeth yn gyfarwydd ac yn ddieithr ar yr un pryd.

Mihangel Morgan
Mwy
Plentyn yn rhoi cynnig ar chwarae'r delyn am y tro cyntaf
Cymdeithas

Krohiawhiar – profiadau telynores yn y ‘Pentref Canu’

Ar hyd milltiroedd a milltiroedd o ffordd arw, lychlyd, rydyn ni’n teithio yn rhan ddwyreiniol Bryniau Casia yng ngwaelodion Mynyddoedd Himalaia yn nhalaith Meghalaya, gogledd-ddwyrain India. Awn trwy fân bentrefi gwledig lle mae siopau bach yn gweini te coch melys a dysgl y dydd sy’n aml yn cynnwys pysgod neu borc a reis gludiog, neu’n gwerthu llestri ac offer cegin sylfaenol a melysion rhad. Mae llysiau, pysgod a chig yn cael eu gwerthu yma ac acw ar ochr y ffordd, ac mae ieir byw i’w gweld mewn cewyll gwiail, yn aros am y lladdfa anochel cyn diwedd y dydd.

Ymlaen â ni i lawr y dyffryn, gan osgoi tyllau a thirlithriadau nes o’r diwedd mae’r ffordd, bellach heb wyneb arni, yn ein harwain at gyrion pentref o’r enw Krohiawhiar sy’n nythu’n isel mewn cwm llawn gwyrddni ffrwythlon.

Nia Davies Williams
Mwy

Cip ar weddill rhifyn Gorffennaf/Awst

Addewidion Starmer Guto Harri
Ailddyfodiad Trump yn gysgod dros Ewrop – Mared Gwyn
Map gwleidyddol newydd Iwerddon – Bethan Kilfoil
De a chwith - pa ystyr bellach? – Ned Thomas
Bwyell y Bae - yr effaith ar y celfyddydau a’r sector treftadaeth – Dafydd Fôn Williams
Cofio Gwenda Griffith – Nia Parry
Awduron S4C - ysgrifennu i bwy? – Alun Ffred Jones
Adolygiadau o lyfrau’r haf

Mwy
Jeremy Corbyn a'r Blaid Lafur yn ymgyrchu dan faner 'Sefyll Cornel Cymru'
Darllen am ddim

Pwy a saif gyda ni?

O ‘Sefyll Cornel Cymru’ yn y gorffennol, mae ein prif golofnydd gwleidyddol yn rhagweld mai ‘Sefyll Cornel Llundain’ y bydd Llafur Cymru ar ôl yr etholiad.

Dyma gwestiwn i chi: pa ddelweddau neu ddigwyddiadau a fydd yn cael eu cofio o etholiad cyffredinol 2024 yng Nghymru? Gan fy mod yn ysgrifennu hyn o eiriau cyn i unrhyw bleidleisiau gael eu cyfrif a chyn i unrhyw ganlyniad gael ei gyhoeddi, mae’n siŵr na ddylwn fod yn rhy bendant yn fy narogan. Serch hynny, mae’n anodd dychmygu y bydd unrhyw beth yn profi’n fwy cofiadwy – a phwysfawr – na pherfformiad y gwleidydd Llafur Jo Stevens yn ei chyfweliad gyda Catrin Haf Jones ar raglen S4C Y Byd yn ei Le ar 17 Mehefin.

Yn sicr, dyma’r unig elfen benodol-Gymreig o’r etholiad i ennyn sylw torfol sylweddol. Y tu hwnt i wylwyr y rhaglen ei hun, fe welwyd trydariad a oedd yn cynnwys y cyfweliad gan dros bedwar cant a hanner o filoedd o bobl. Dwn i ddim sawl un arall a’i gwelodd trwy ffynonellau eraill. Gellir casglu sut argraff a wnaeth y cyfweliad ar y gwylwyr hyn trwy nodi mai gwleidyddion a chefnogwyr Plaid Cymru, yn arbennig, ynghŷd â’r Blaid Geidwadol – yn hytrach na Llafurwyr – fu’n fwyaf awyddus i’w rannu â’u dilynwyr. Mewn ymgyrch etholiadol lle llwyddodd y Blaid Lafur i osgoi’r gwahanol faglau a osodwyd o’i blaen gan ei gwrthwynebwyr, roedd cyfweliad Stevens yn enghraifft brin o gam gwag.

Eto, ymddengys fod y gwleidydd a oedd adeg darlledu’r rhaglen yn Ysgrifennydd Gwladol cysgodol a’i chynghorwyr wedi eu synnu a’u siomi gan yr ymateb i’r cyfweliad. Mae deall pam eu bod mor ddall i effaith debygol ei geiriau a’i hosgo’n datgelu llawer ynglŷn â chyfeiriad tebygol gwleidyddiaeth Cymru dros y ddwy flynedd nesaf.

Richard Wyn Jones
Siop Dylanwad, Dolgellau
Darllen am ddim

Cwis i’n darllenwyr

Gwobr: ces o win o Dylanwad
Bydd enillydd y Cwis yn derbyn ces o win gwerth £100 o Gwin Dylanwad, Dolgellau. I weld y dewis gwych sydd ar gael ewch i’w siop ar-lein ar eu gwefan dylanwad.co.uk/

Mae’r atebion i gyd rhwng cloriau’r rhifyn hwn o BARN dim ond i chi ddarllen yn fanwl. Nid yw’r erthyglau o angenrheidrwydd yn ymddangos yn yr un drefn â’r cwestiynau.

Anfonwch eich atebion at
Swyddfa Barn, Y Llwyfan, Caerfyrddin SA31 3EQ gyda’ch enw, cyfeiriad post ac e-bost neu at swyddfa@barn.cymru erbyn 9 Medi 2024.

Bydd yr atebion ac enw’r enillydd yn rhifyn Hydref.

  1. Pwy yw Corynwraig?
  2. Lle cafodd postmon o Cameroon lwyddiant etholiadol?
  3. Ym mha flwyddyn y bathwyd y term ‘gordwristiaeth’?
  4. Beth oedd yr enw ar drigolion cynnar Cwm Rhondda?
  5. Yn lle y ffilmiwyd Rhosyn a Rhith?
  6. Pwy yw gŵr Janet Wei?
  7. Pa lun ymddangosodd gyntaf yn y Daily Mirror ym Medi 1936?
  8. Pwy sy’n credu mai ‘nhw sy’n cyfrif go iawn’?
  9. Beth oedd proffesiwn Clement Attlee?
  10. Pa dri ddaeth i amddiffyn Dai?
  11. Lle ceir dau gwrs am £14.99?
  12. Pwy oedd yn byw yr ochr draw i’r Co-op?
  13. Beth aeth dros y môr i Brifysgol Yale?
  14. Pwy sy’n dal ar ei ffordd i Ddamascus?
  15. Pa nofel enillodd Wobr Tir na n-Og ddeng mlynedd yn ôl?
  16. Beth oedd hen enw Cymraeg Köln?
  17. Pa ddrama sy’n ‘annatblygedig’?
  18. Faint o bobl sy’n byw yn Krohiawhiar?
  19. Pwy oedd aelod ieuengaf Cylch Cadwgan?
  20. Ar beth y gwariwyd £20,000 yn 1952?
Ffotograff "Trefforest"
Bro’r Eisteddfod - Celf

Dal yr ennyd – holi Jon Pountney

Wrth iddo deithio drwy ardal Pontypridd tynnodd cyfansoddiad golygfa arbennig sylw’r artist Jon Pountney. Yr hyn a welodd oedd llen wen wedi’i dal dros gwarel uchaf ffenest agored. Roedd y ffenestr mewn wal o frics gwyn a chysgod hir y llen net yn cyrraedd ôl ffenest arall oedd wedi’i chau â brics. Erbyn hyn mae dros filiwn o bobl wedi gweld y ddelwedd ar ei gyfrif X (Trydar). Tynnodd yr artist y ffotograff yn Nhrefforest saith mlynedd yn ôl ac mae’n ystyried ei fod yn cynrychioli hanfod nodweddiadol o’i waith. Ond cael a chael oedd dal y ddelwedd hynod yn y lle cyntaf ac nid yw wedi llwyddo i gipio moment gystal ers hynny, meddai.

Robyn Tomos
Mwy