Rhagfyr 2019 i Ionawr 2020 / Rhifyn 683-684

Cynan, Carlo a’r Cwîn

Hanner can mlynedd yn ôl, ar 26 Ionawr 1970, bu farw un o Gymry enwocaf yr ugeinfed ganrif, Albert Evans Jones neu Cynan ar lafar gwlad.

Er bod llawer iawn mwy i fywyd a gwaith Cynan na’r hyn a ddigwyddodd ar 1 Gorffennaf 1969, anodd yw datgysylltu’r cof cyhoeddus amdano oddi wrth y golygfeydd mawreddog yng Nghaernarfon dros hanner can mlynedd yn ôl yn ystod misoedd olaf ei oes. Ond er mor ddadleuol oedd y penderfyniad, dan arweiniad y Cofiadur Cynan a’r Archdderwydd Gwyndaf, i arwain y ddirprwyaeth o 30 aelod o Orsedd y Beirdd i Gastell Caernarfon yn ystod Arwisgiad y Tywysog Siarl yn Dywysog Cymru, doedd dim byd eithriadol am y rhan a chwaraeodd yn yr achlysur hwnnw. I’r gwrthwyneb, dyma ben draw i siwrnai y buwyd yn ei theithio ers o leiaf Arwisgiad 1911, seremoni yr oedd tad Cynan, y Cynghorydd Richard Albert Jones, a dirprwyaeth Orseddol yn bresennol ynddi.

Gerwyn Williams
Mwy

Mynydd eira

Y diwrnod wedi Gŵyl San Steffan oedd hi. Un o’r diwrnodau llwm heb enw hynny sy’n rhyw stwna ar gynffon ’Dolig, yn ymddiheuro am fodoli. Ond roedd Jane wedi bod yn edrych ymlaen at y llymder hwn, at y diwrnod yma oedd â diffyg sglein a phwrpas i bawb yr un fath.

Gwnaeth yr uwd yn y sosban a’i droi’n freuddwydiol yn fwy nag oedd raid. Cafodd foddhad yn plymio’i llwy i mewn i’r syrap melyn a’i wylio’n disgyn yn ddioglyd i mewn i’r uwd, gan greu pwll bach euraid yn y canol. Roedd blas da arno bora ’ma, y melyster yn falm. Yn gwmni.

Dechreuodd y peipiau wneud rhyw sŵn pan oedd hi wrthi’n golchi’i llestr a’i mwg, rhyw hen riddfan annifyr oedd yn awgrymu fod y peipau ar fin pwdu. Gan ei bod wedi bod yn anarferol o oer eleni, roedd hi wedi clywed hyn o’r blaen cyn i’r peipiau gracio.

Mared Lewis
Mwy

Parch i’r Plygain

Hanes o dwf a chynnydd fu hanes y traddodiad canu Plygain yn y 15 mlynedd diwethaf, a gellid tybio bod hynny’n destun llawenydd. Siom, felly, oedd clywed un o hoelion wyth y byd cerdd dant yn ddiweddar yn dweud ar goedd – neu o leiaf yn awgrymu’n gryf – nad oedd dal i ymdrechu i gynnal y traddodiad arbennig hwn yn rhywbeth gwerth ei wneud: ‘Mae’r penillion yn rhy hir o lawer, a does neb yn eu deall nhw p’run bynnag.’ Mewn un frawddeg gwta, dyna dynnu’r gwynt o hwyliau ymdrechion cenedlaethau o bobl i gynnal rhywbeth unigryw Gymreig sydd hefyd â gwir werth ysbrydol iddo.

Pe bai’r feirniadaeth hon wedi dod gan rywun rhagfarnllyd, anwybodus a chul ei orwelion, fyddai rhywun ddim yn synnu, ac ni fyddai’n werth ei hateb. Ond dod a wnaeth gan rywun sydd wedi treulio oes yn hybu hen grefft draddodiadol Gymreig cerdd dant – crefft sydd ei hun wedi bod yn gyff gwawd cyson gan bobl ddiddiwylliant a di-ddallt.

Arfon Gwilym
Mwy
Materion y mis

Hong Kong – a fydd Beijing yn gwrando’i chri?

O ystyried bod miliwn, un o bob pump oedolyn, wedi gorymdeithio i brotestio yn erbyn llywodraeth Hong Kong ym mis Mehefin, doedd hi ddim yn syndod fod cynrychiolyddion pleidiau’r llywodraeth wedi cael crasfa yn yr etholiadau lleol ddiwedd Tachwedd. Enillodd y gwrthbleidiau fwyafrif ar 17 allan o 18 cyngor gyda chwe deg y cant o’r bleidlais a bron i dri chwarter y boblogaeth yn dewis pleidleisio. Roedd pobl yn gwybod fod einioes y ddinas yn y fantol ac roedd y bleidlais hon yn erfyniad ar y llywodraeth, ac ar Beijing, i achub Hong Kong.

Mae protestiadau wedi ysgwyd y ddinas ers mis Mehefin o ganlyniad i ffolineb gwleidyddol syfrdanol Prif Weithredwr Hong Kong, Carrie Lam, a llywodraeth Beijing, yn cyflwyno’r Mesur Estraddodi. Doedd ganddyn nhw ddim clem y byddai poblogaeth yr ynys yn ymateb fel y gwnaethon nhw.

Karl Davies
Mwy

CYSTADLEUAETH

Cyfle i ennill gwobr arbennig trwy ateb 20 cwestiwn. Yr atebion i’w canfod rhwng cloriau rhifyn Rhagfyr/Ionawr.

Mwy
Valériane Leblond, Y Cwilt
Celf

Chwedleua ar draws ffiniau

Oes posib darganfod ffyrdd cyfoes o ymwneud â diwylliannau eraill, yn enwedig rhai cuddiedig a gwerinol, yn yr oes sydd ohoni? Ceisia’r arddangosfa hon, Storïau, Cwiltiau a Chranci, a guradwyd gan Peter Stevenson, ateb y cwestiwn hwn drwy archwilio’r olion annisgwyl o gryf o ddiwylliant Cymreig a Chymraeg a geir yn ardaloedd Appalachia, y talp gwledig o Unol Daleithiau America sy’n ymestyn o orllewin talaith Efrog Newydd hyd at ogledd Alabama yn y de. Dyma wledd o gelfyddyd ac effemera sy’n ymwneud â natur ’nôl-a-mlaen, gudd diwylliannau gwerinol a gwledig, sy’n defnyddio’u hanesion i archwilio cwestiynau rhyngwladol ynglŷn â’r lleisiau sy’n mynd ar goll, yr hanesion sy’n diflannu, a’n ffyrdd o gydchwedleua fel strategaeth i ddal gafael ar ddiwylliant bregus. Mae’r arddangosfa i’w gweld tan ddechrau Ionawr yn Amgueddfa Ceredigion, y safle amlbwrpas mawreddog yn Aberystwyth sy’n mynd o nerth i nerth ers ei adnewyddu’n ddiweddar.

Dylan Huw
Mwy
Chwaraeon

Melltith y gwleidydd

Yr wyf am fynd â chi’n ôl i ddechrau Tachwedd, pan gyhoeddodd Boris Johnson y cynhelid etholiad cyffredinol nad oes raid wrtho ar 12 Rhagfyr. Gallasai fod wedi mynd â’i fesur seneddol i adael yr Undeb Ewropeaidd drwy Dŷ’r Cyffredin yn weddol rwydd petai wedi gosod amserlen resymol i’w drafod. Tua’r un pryd gwisgodd y Prif Weinidog boldew blêr di-glem ag ydyw grys rygbi’i wlad (a’i wisgo dros ei grys a’i dei arferol, os gwelwch yn dda) i arddangos ei sicrwydd y byddai Lloegr yn ennill ffeinal Cwpan Rygbi’r Byd yn Japan. Os do fe! Fe gythruddodd yr act honno – ac act oedd hi, fel popeth a wna Boris – hyd yn oed rai o gefnogwyr selocaf y Saeson, y cyn-fachwr rhyngwladol Brian Moore er enghraifft, a’i rhoes hi’n ddidrugaredd iddo am fod mor annoeth â datgan yn ei grys gwyn na allai dim sefyll yn ffordd tîm Eddie Jones ar ôl iddo goncro’r Crysau Duon yr wythnos gynt. Mewn chwaraeon, weithiau, nid oes dim mwy melltigedig na chefnogaeth gwleidydd.

Derec Llwyd Morgan
Mwy

Kermit, y Frenhines a fi – neu sut y dysgais o’r diwedd garu’r Nadolig

Pan oeddwn yn blentyn un o’m hoff lyfrau oedd Bill Oddie’s Little Black Bird Book. Ynddo dysgais fod gennyf i a’r digrifwr mawr ddau beth pwysig yn gyffredin. Roeddem ni ein dau yn hoff o wylio adar. A doedden ni ddim yn arbennig o hoff o’r Nadolig. O’i ran e, yn ystod ei blentyndod byddai Bill yn cyfnewid un anrheg fach yr un gyda’i dad yn y tŷ yn y bore, cyn dianc i adarydda am weddill y diwrnod. Disgrifiodd ryddhad mawr y tad a’r mab nad oeddynt yn gorfod smalio bod yn fwy Nadoligaidd na hynny. Roeddwn i’n genfigennus iawn.

Nid bod dim byd neilltuol yn bod ar y Nadolig ar aelwyd fy rhieni; ac nid fy mod am roi’r bai arnyn nhw na neb arall. Roedd e’n Nadolig fel miliynau o Nadoligau eraill ledled Prydain. A dyna’r broblem. Fel miliynau yn rhagor o deuluoedd roeddem ni dan bwysau.

Andrew Misell
Mwy

Cip ar weddill rhifyn Rhagfyr/Ionawr

Saesneg yn unig – helynt iaith RhydamanEmyr Lewis
Gaybo – llais IwerddonBeth Kilfoil
Carchar goleuedig y ParcCatrin Evans
Edrych yn ôl ar 2019Ifan Morgan Jones, Eilir Llwyd, Meg Elis, Rian Evans, Roger Owen, Ken Owen
Opera William Mathias ac Iris MurdochGeraint Lewis
Nadolig feganaidd llawenElin Wyn Williams
Craith yn plesio etoSioned Williams

Adolygiadau o lyfrau newydd a chynnyrch diweddara’r labeli

Mwy
Darllen am ddim

Sarhau Drakeford a phenllanw Cairnsiaeth – maniffestoau etholiadol 2019

Nid wyf yn honni fod gennyf unrhyw fewnwelediad arbennig i feddyliau ein Prif Weinidog, Mark Drakeford. Ond rwy’n fodlon mentro fod ganddo deimladau cymysg iawn pan gyhoeddwyd maniffesto etholiadol y Blaid Lafur. Ar y naill law, fel un a fu ers degawdau’n aelod ffyddlon o adain chwith ei blaid, fe fydd wedi bod wrth ei fodd gweld Llafur yn cyhoeddi rhaglen lywodraethol sydd yn llawn o gig coch sosialaidd. Ond ar y llaw arall, fel Prif Weinidog Cymru, mae’n rhaid ei fod yn gandryll. Y gwir amdani yw bod y maniffesto yn sarhad arno ef a’i lywodraeth.

Ddwy flynedd yn ôl yr oedd maniffesto’r Blaid Lafur ar gyfer etholiad cyffredinol 2017 yn cynnwys dwy fuddugoliaeth sylweddol iawn i Carwyn Jones. Yn gyntaf, wedi ei gladdu yn ddwfn yn y glo mân, roedd ymrwymiad i adolygu’r gyfundrefn sy’n ariannu’r gwledydd datganoledig, hynny yw ein hen, hen gyfaill, Fformiwla Barnett. Fel y gŵyr holl ddarllenwyr BARN, mae Barnett yn ymdrin â Chymru mewn modd hynod grintachlyd o’i chymharu â Gogledd Iwerddon ac yn arbennig â’r Alban. Mewn cyd-destun o’r fath mae ‘adolygu’ yn gyfystyr â buddugoliaeth fawr i’r Blaid Lafur Gymreig ar draul Plaid Lafur yr Alban. Mae biliynau yn y fantol.

O gofio hynny, efallai nad yw’n syndod fod yr ymrwymiad i adolygu Barnett wedi diflannu. Yn ôl pob sôn, diffyg trefn yr Albanwyr yng nghyfnod arweinyddiaeth Kezia Dugdale a agorodd y drws i Carwyn Jones ddwy flynedd yn ôl. Ond yr hyn sydd yn anfaddeuol – ac yn sarhad – yw bod maniffesto 2019 nid yn unig yn gwbl dawedog ar fater Barnett ond yn addo buddsoddiad enfawr yn yr Alban os yw Llafur yn ennill yr etholiad. Addewir dim llai na £100 biliwn dros gyfnod o ddegawd. Nid oes dim sy’n ymylu at fod yn gyffelyb ar gyfer Cymru, a hynny er gwaetha’r ffaith fod cyflwr economaidd Cymru yn llawer iawn mwy bregus.

Richard Wyn Jones