Mygydau

Blog link

Gwastraff amser ynteu gwerth chweil?
Ddydd Mawrth 28 Ebrill clywsom Nicola Sturgeon yn argymell y dylai pobl yr Alban wisgo gorchudd o amgylch eu hwynebau mewn siopau ac ar drafnidiaeth gyhoeddus, er na fydd hyn yn orfodol. Mae’r Alban yn ymuno ag awdurdodau yn yr UDA, yr Almaen, Canada a De Corea sydd i gyd yn argymell neu’n mynnu bod pobl yn gwisgo mwgwd yn gyhoeddus. Dros y pythefnos diwethaf cyhoeddwyd erthyglau yng nghylchgronau meddygol y Lancet a’r BMJ o blaid polisi o’r fath, a thros y penwythnos gwnaeth y BMA argymhelliad tebyg, wrth gydnabod bod y dystiolaeth yn brin ond yn sôn am y ‘precautionary principle’ – hynny yw ‘rhag ofn’ bod lles mewn gwisgo mwgwd.
Yma yn y DU, lle mae pwyslais mawr ar dystiolaeth mewn meddygaeth, dydyn ni ddim wedi arfer efo gwneud penderfyniadau polisi iechyd ‘rhag ofn’. Oherwydd hyn mae’r syniad yn mynd yn groes i’r graen i rai, sy’n dadlau mai peth dibwrpas ydi gwisgo mwgwd ar y gorau, ac ar y gwaethaf y gallai fod yn beryglus. Mae’n werth nodi hefyd nad yw Sefydliad Iechyd y Byd yn ei argymell ychwaith.
Wrth i ni ddeall mwy am y SARS-CoV2 dysgwn fod pobl ar eu mwyaf heintus o ryw ddiwrnod neu ddau cyn i symptomau ymddangos tan rai dyddiau wedyn. Mae rhai modelau yn canfod bod tua hanner lledaeniad y firws yn digwydd cyn i bobl ddioddef symptomau, er bod llawer o ansicrwydd ynghylch yr amcangyfrifon. Felly, prif fantais mwgwd fyddai helpu i atal person heintus, sydd heb eto ddangos unrhyw symptomau, rhag pasio’r firws ymlaen. Nid amddiffyn y person sy’n gwisgo’r mwgwd yw’r prif ddiben.

Beth yn union ydi’r dystiolaeth felly?
Yn gyntaf, mae’n bwysig deall mai sôn am y cyhoedd yr ydym yma, sydd mewn sefyllfa gwbwl wahanol i staff gofal a iechyd, lle mae yna dystiolaeth dda ynghylch pa fath o fygydau i’w gwisgo a phryd y dylid gwneud hynny.
Mae’n rhaid cydnabod mai prin iawn (a gwael, ar y cyfan) yw’r astudiaethau sydd wedi ceisio mesur effeithiolrwydd gwisgo mwgwd yn gyhoeddus, a does dim un wedi ei gynnal mewn sefyllfa pandemig. Yn ôl un astudiaeth fach o Awstralia yn 2009 a wnaed yn ystod epidemig o’r ffliw, dangoswyd peth mantais, ond nodwyd hefyd mai am lai na hanner yr amser yr oedd pobl yn trafferthu gwisgo’r mwgwd. Mewn adolygiad yn 2007 gan banel o arbenigwyr yn UDA, daethpwyd i’r canlyniad nad oedd data i gefnogi’r syniad. Mae yna ddau adolygiad newydd wedi ymddangos y mis yma (Ebrill 2020) – un o ddeg astudiaeth rhwng 1946 a 2018 ar ddefnyddio mwgwd mewn ffliw – ni ddangosodd yr un o’r astudiaethau ei fod yn effeithiol. Edrychwyd hefyd ar saith astudiaeth yn y cartref gyda’r un canlyniad. Daeth yr adolygiad diweddar arall i’r canlyniad fod budd bach yn bosib ond nad oes digon o dystiolaeth i’w argymell ar hyn o bryd.

Oes yna anfanteision?
Mae yna amryw o anfanteision posib. Yn gyntaf, gallai dynnu sylw pobl oddi wrth ragofalon sydd bendant yn effeithiol – sef hylendid dwylo a chadw phellter corfforol. Mae pob awdurdod yn gytûn bod y rhain yn fesurau llawer pwysicach. Beth pe byddai pobl, wrth wisgo mwgwd, yn penderfynu ei bod hi’n ddiogel camu’n nes at eraill? Neu a fyddai rhai yn meddwl ei bod hi’n iawn picio i’r siop er bod peswch arnyn nhw, cyn belled ậ’u bod yn gwisgo mwgwd?
Yn ail, gan mai pwrpas y mwgwd yw dal diferion sy’n cynnwys firws, yna mae’n dilyn bod y mwgwd ei hun yn gallu bod yn ffynhonnell haint ar ôl ei ddefnyddio. Yn hyn o beth gallai wneud y sefyllfa’n waeth. Rhaid i bob un beidio’i gyffwrdd tra mae ar ei wyneb, ac wedyn ar ôl ei dynnu dylid ei roi’n syth yn y golch. Y perygl yw y gallai rhywun ei osod ar arwynebedd yn y tŷ, ei daro ar ddodrefnyn efallai, gan heintio’r arwynebedd hwnnw â’r firws, neu ei adael lle y medrai rhywun arall, boed blentyn neu oedolyn, afael ynddo. Faint o bobl fyddai’n gallu glynu at y ddisgyblaeth yma?
Yn drydydd, mae’n hanfodol cadw mygydau meddygol ar gyfer staff iechyd a gofal sydd eu hangen. Oherwydd hynny, mygydau a wnaed o ddefnydd, neu sgarff, fyddai disgwyl i’r cyhoedd eu gwisgo – sy’n llawer llai effeithiol.

Sut mae defnyddio mwgwd yn ddiogel?
Os am wisgo mwgwd, mae’n hollbwysig gwneud hynny’n gywir. Dylai’r mwgwd orchuddio’r wyneb o’r ên i’r man lle mae sbectol yn gorwedd ar eich trwyn. Golchwch eich dwylo cyn ei wisgo ac yn enwedig ar ôl ei ddiosg. Mae’n bwysig iawn peidio ậ’i gyffwrdd nes y byddwch yn ei dynnu. Tynnwch o i ffwrdd o’r cefn gan osgoi cyffwrdd yn y blaen. Os nad yw’n olchadwy, taflwch o i’r bin yn ddiogel yn syth. Os y gellir ei olchi, golchwch o mor fuan ậ phosib mewn powdwr golchi arferol ar wres 60⁰C.

Gallai mantais fach wneud gwahaniaeth mawr
Clywsom am yr angen i gadw rhif atgenhedlu’r firws (sef ‘R’, y nifer o bobl sy’n dal yr haint gan bob un achos) dan 1. Credir bod ‘R’ ar hyn o bryd rywle rhwng 0.5 ac 1. Felly, gan bod rhaid cadw ‘R’ dan 1, wrth lacio cyfyngiadau does gennym fawr o le i symud, ac mae’r gwahaniaeth rhwng cadw ‘R’ dan 1 a mynd uwch ei ben yn un main iawn. Pe byddai gwisgo mwgwd yn effeithiol yna dim ond am ganran fach o’r amser y gallai hyd yn oed hynny fod yn werthfawr. Ar ben hynny mae rhywun yn amau tybed a fydd y pwysau gwleidyddol a ddaw o weld yr Alban yn mabwysiadu mygydau, a datganiad y BMA, yn hwb i lywodraethau Cymru a San Steffan i wneud argymhellion tebyg?

Mae Dr Angharad Puw Davies yn Athro Cysylltiol Clinigol mewn Microbioleg ym Mhrifysgol Abertawe