Mae amryw o ferched wedi cyfrannu i ymgyrchoedd Plaid Cymru dros y blynyddoedd, ac nid pob un ohonynt gafodd sylw haeddiannol. Ond chwaraeodd un ferch yn arbennig ran allweddol yn sefydlu’r Blaid, gan uno carfanau’r de a’r gogledd i greu plaid wir genedlaethol.
Un o ferched aelwyd Glanrhydfadog ym mhentref Deiniolen yn Arfon oedd Mai Roberts a bu hi, a’i chwaer Priscie, yn selog eu cefnogaeth i’r Blaid o’r cychwyn.
Ganed Mai yn 1899 ac wedi gadael Ysgol Brynrefail treuliodd gyfnod ym Manceinion cyn cael ei phenodi’n Ysgrifennydd Preifat i E.T. John. Diwydiannwr cyfoethog o Bontypridd oedd John, a chefnogwr brwd i hunanlywodraeth i Gymru. Bu’n aelod seneddol Rhyddfrydol Dwyrain Dinbych cyn troi at y Blaid Lafur yn sgil ei wrthwynebiad i’r Rhyfel Mawr.
Cenedlaetholwr pybyr a merch fodern, annibynnol oedd Mai Roberts – yn gwisgo’n ffasiynol, gwisgo colur, ysmygu a gyrru ei char ei hun.
