TRYWERYN I: Dwr Oer
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
28 Hydref 2015
TRYWERYN II: Llyn Gelyn
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
28 Hydref 2015
Arwyddion yr Amseroedd
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
28 Hydref 2015
Dicter Cyfiawn Carwyn
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
28 Hydref 2015
Dreigiau, Cwrw a Llawer Mwy
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
28 Hydref 2015
Cofio Jack Pigau’r Sêr
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
28 Hydref 2015
Fel Hyn y Cwymp y Cedyrn
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
5 Hydref 2015
Darlledu Cymreig a Chymraeg – beth yw’r ateb?
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
5 Hydref 2015
Collwyr gwael
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
5 Hydref 2015
Yr IRA – Yma o hyd?
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
5 Hydref 2015
Porth Madryn, Calais a Kos
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
5 Hydref 2015
Ymadawiad golygydd a micro dröedigaeth
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
“Dyddiau Gwleidyddol Cwbl Ryfeddol”
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
Y Cymro a Baentiai o’r Galon: Cofio Gwilym Prichard
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
Y Racing Post a dyfodol ariannol y Brifwyl
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
Paratoi at etholiad 2016 – ac at gofio gwrthryfel 1916
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
Cyflafan Tiwnisia
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
27 Gorffennaf 2015
Ydi Cymru’n cael ei chymhathu i wleidyddiaeth Lloegr? (Un i’r anoraciaid!)
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
27 Gorffennaf 2015
Cip ar Faldwyn a’r Gororau: Sir artistiaid – Holi Christine Mills ac Eleri Mills
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
27 Gorffennaf 2015
Llywio’r llong drwy’r dymestl – Holi Ian Jones, S4C
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
27 Gorffennaf 2015
Talu chwech i’r doctor
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
27 Gorffennaf 2015
Beth wyt ti… a phwy wyf fi?
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
27 Gorffennaf 2015
Dau Genedlaetholdeb
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Mai 2015
Croeso Cymreig – Ond Anghofiwch yr Iaith
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Mai 2015
Ar Drywydd yr Hugan Fach Goch
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Mai 2015
Portreadwr Rhyfel
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Mai 2015
Cofio Harri Pritchard Jones: Llenor Gobaith a Chwmnïwr Diddan
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Mai 2015
Cymru ac Etholiad Cyffredinol 2015: Gwleidyddiaeth y Merddwr
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Mai 2015
Daeargryn Donaldson?
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
20 Mai 2015
Gwleidyddiaeth y Brydain Newydd
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
Peidiwch ag Anghofio Amdanom
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
Cofio R. Geraint Gruffydd
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
‘Dwylo dros y môr’ – ddim bellach
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
Draig ar y Mynydd
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
Cytundeb Gwyl Dewi Diwerth
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
30 Mawrth 2015
Pontio Dwy Wlad
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
30 Mawrth 2015
Merched yn y Ffrâm
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
30 Mawrth 2015
Gwyddoniaeth: Dirgelion DNA – yn syml
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
30 Mawrth 2015
Glywsoch chi’r un am y Cymro hyderus?
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
30 Mawrth 2015
Y wasg yn Sir Gâr – pennod newydd
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
30 Mawrth 2015
Cerdd: Colosws y Coliseum – Sgwrs gyda Gwyn Hughes Jones
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
3 Mawrth 2015
Clymbleidio neu Gynnal Breichiau – bydd pris i’w dalu ond pa bris?
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
3 Mawrth 2015
Mwy Nag Adeilad: Cofio Pafiliwn Corwen
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
3 Mawrth 2015
Tutu a’n teulu ni
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
3 Mawrth 2015
Mewn Ffydd a Phaent
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
3 Mawrth 2015
Colli Hanesydd – a cholli talp mawr o’n hanes
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
3 Mawrth 2015
Nid yn Fy Enw I!
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Ionawr 2015
Pobl yr ymylon
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Ionawr 2015
Alun ‘Sbardun’ Huws (1948–2014)
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Ionawr 2015
Pa beth yw alltud?
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Ionawr 2015
Gwersi’r Alban
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Ionawr 2015
Lledu adenydd
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
29 Ionawr 2015
Gwleidyddiaeth Cymru wedi’r ‘Llw’
Mae angen tanysgrifio i weld holl gynnwys yr erthygl. Mae’n ddrwg gennym, ond mae’r cynnwys hwn ar gael…
10 Rhagfyr 2014
Dolig gwyn Dol’ddelan
Mae rhaglen ddogfen y bydd S4C yn ei darlledu cyn y Nadolig yn olrhain hanes ffilm arloesol a wnaed gan Americanwr yng Ngwynedd dros hanner canrif yn ôl. Yr hyn sy’n rhyfedd yw nad oes cofnod ohoni hyd yn oed yn astudiaeth orchestol yr awdurdod pennaf ar hanes ffilm yng Nghymru. Cynhyrchydd y rhaglen sy’n ymhelaethu yma. 1961. Roedd yr Avengers ar y teledu, y bilsen atal cenhedlu ar gael am y tro cynta’ erioed, a phymtheg mil o brotestwyr gwrth-niwclear wedi eu harestio ar Sgwâr Trafalgar. O ia, ac mi enillodd Spurs y lîg am y tro ola’ yn eu hanes.Yn Nolwyddelan (Dol’ddelan i’w thrigolion), roedd bywyd yn mynd yn ei flaen heb ryw lawer o ffys. Mae’n bosib bod un o’r Jaguar E-Type newydd ’na wedi chwyrnellu trwy’r pentra, ar ei ffordd i rwla arall, neu ar goll. Ond rhyw le digon di-stwr fu Dolwyddelan er 1283 pan gipiwyd y castell gan y Saeson.Newidiodd hynny am gyfnod byr ym mis Rhagfyr 1961 pan gyrhaeddodd Americanwr o’r enw Marvin Lichtner y pentra – bron fel dyfodiad Clint Eastwood yn Pale Rider – ar wahân i’r ffaith nad gwn Smith & Wesson oedd gan Lichtner ond camera Hasselblad. Yn ddiweddarach yn y chwedegau enillodd y ffotograffydd fri am gyfres o luniau o’r Beatles a dynnwyd ganddo yn Hyde Park ar gyfer Time Magazine. (Yn y lluniau mae’r pedwar yn eistedd ar fainc gyda dyn busnes mewn het bowler.) Tynnodd Lichtner hefyd luniau eiconaidd o JFK, Cassius Clay, Racquel Welch a Malcolm X.Ond yr hyn a wnaeth Lichtner yn Nolwyddelan, reit ar ddechrau ei yrfa, sy’n berthnasol i ni, ac sy’n allweddol i hanes ffilm yng Nghymru. Dod yna wnaeth Lichtner i wneud ffilm.Does dim sôn amdani yng nghampwaith Dave Berry, Wales and the Cinema – sy’n beth od, achos mae pob dim arall yn y gyfrol. Holwch unrhyw un sy’n ymddiddori ac yn ymhél â hanes ffilm yng Nghymru am ffilm Gymreig Lichtner, ac mi edrychan nhw’n syn arnoch chi – bron fel petai cyrn wedi sbrowtio o’ch pen. Holwch bentrefwyr dan ddeugain oed Dolwyddelan hyd yn oed, a’r un fydd yr ymateb. Mae fel petasai’r hanes wedi mynd yn gyfrinach – yn omertà Maffiosaidd – ymysg to hyn y pentra. A nhw ymddangosodd ynddi wedi’r cyfan.***********************************Naw mlynedd cyn i Marvin Lichtner gyrraedd Dolwyddelan sefydlwyd cwmni o’r enw Caedmon Audio yn Efrog Newydd gan Barbara Cohen a Marianne Roney, dwy ferch ifanc oedd wedi taro ar syniad go dda. Eu bwriad oedd mynd ati i recordio beirdd a llenorion amlycaf y dydd yn darllen eu gwaith a gwerthu recordiau o’r darlleniadau. Cydnabyddir Caedmon fel catalydd y diwydiant llyfrau siarad enfawr sydd bellach â’i werth, yn yr Unol Daleithiau’n unig, oddeutu $2 biliwn y flwyddyn.Targed Caedmon ar gyfer eu record gynta’ oedd Dylan Thomas. (Ymddiheuriadau i’r sawl ohonoch sy’n dioddef o Dylanoffobia, salwch sydd wedi lledu’n raddol trwy’r wlad ers bron i flwyddyn bellach yn sgil canmlwyddiant ei eni.) Roedd Dylan, wrth gwrs, yn enw mawr yn Efrog Newydd ar y pryd, a phan gyfarfu’r bardd â’r ddwy bartneres ym mwyty’r Little Shrimp dros ginio yn Ionawr 1952, cytunodd i gael ei recordio. Digwyddodd hynny yn Neuadd Steinway ar 22 Chwefror. Cyn terfyn y sesiwn recordio sylweddolwyd nad oedd digon o gerddi i lenwi dwy ochr y record arfaethedig. Gofynnwyd iddo a oedd ganddo unrhyw ddeunydd arall. ‘Well, I did this story that was published in Harper’s Bazaar that was a kind of Christmas story,’ atebodd. I bob pwrpas felly, ar hap a damwain yr aeth y stori, A Child’s Christmas in Wales, i gymaint o gartrefi ar hyd a lled America...
10 Rhagfyr 2014
ganEuros Wyn
Caffis Cymru: Pantri Blakeman, Caerfyrddin
Dros y ffordd o orsaf bysiau Caerfyrddin cewch groeso twymgalon a bwyd blasus di-lol gan y perchnogion mewn bwyty sy’n gyrchfan cymdeithasol poblogaidd yng nghanol y dref. Mae Caerfyrddin yn gawdel o dre lle mae adeiladau modern yn bwrw’u talcen ar yr hen. Does dim o gwrteisi’r bensaerniaeth Sioraidd a welir yn Llandeilo i’w weld yma ond mae adlais hynafol, a chraidd yr hen dre yn sefyll yn gyfan gwbl ar ei sylfeini canoloesol. Yng nghanol y perfedd ieir yma o strydoedd mae Pantri Blakeman yn Heol Las, ar gornel Bull Lane, yr hen lôn gul a ddefnyddid gan fasnachwyr ganrifoedd yn ôl. Dyw e ddim yn amlwg o gwbl, mwy fel ogof o fwyty mewn lloft uwchben siop garpedi.Wedi dringo’r star i’r bwyty mae’r awyrgylch bwriadus Gymreig yn eich taro’n syth: murlun mawr o Gastell Dryslwyn, ryseitiau fel ‘Cawl Mam-gu’ ar y mur a’r peth mwya rhyfedd: dol mannequin anferth mewn het uchel, siôl, pais a betgwn. ‘Ma’ honna’n gweitho’n galetach na ti!’ rhuodd Moyra ataf am y ddol ryw dro.Moyra Blakeman ydy perchennog y bwyty, ac mae hi a’i chwaer, Carol (y brif gogyddes), yn rhan o gyfaredd parhaol y Pantri. Mae Moyra’n siarad mewn datganiadau, gyda’r ffraethineb yn tasgu hyd y lle a’r cwsmeriaid yn mwynhau pob eiliad o’r tynnu coes. Siarad parod cegin ffarm a glywir yn y pantri beth bynnag fo’ch tras a’ch cefndir. Cofiaf fod yno rywdro a Saeson urddasol iawn ar y ford gyferbyn â mi. Roedden nhw wedi gorffen eu saig ac nawr yn rhyw baratoi at symud. Wele Moyra yn dod fel mellten atynt, ac efallai byddid yn disgwyl rhyw grafu fel ‘Did you enjoy your meal?/Was everything satisfactory?’. Ond na. Gwên fawr gawsant gan Moyra wrth iddi edmygu eu platiau gwag a bloedd o gwestiwn: ‘ALL GONE?’ Dyna hanfod yr awyrgylch, a rhan o’r bodlonrwydd sydd wedi rhoi’r Pantri ar frig y rhestr o fwytai tref Caerfyrddin ar wefan TripAdvisor.A beth am y bwyd ei hun? Bwyd cartref blasus a weinir yma, wedi ei baratoi yn ffres. Fyddai na Moyra na Carol yn ystyried trefnu rhyw ddiwyg rhwysgfawr ar y prydau bwyd. Dim hen faldod, ond safon a blas. Mae’r ffefrynnau Cymreig yn cael eu lle, fel cawl, cocos lleol (£3.35), bara lawr (£3.95) a brithyll (£4.75). Ceir pob math o brydau pasta, omledau a byrbrydau, ac mae pob pryd o dan £5.00. Un o’r uchafbwyntiau ydy’r cwpwrdd gwydr yn llawn danteithion melys amrywiol (£2.80, pob un), gyda phopeth yn hyfryd ac wedi ei baratoi ar y safle...
10 Rhagfyr 2014
ganEmyr Evans
Rhagori ar Roy of the Rovers
Canodd y teleffon, ac atebais ef. ‘Dr Morgan?’ ‘Ie.’ ‘Syrjeri Coed-y-glyn sy ma. Ddowch chi i fewn i gael pigiad ffliw, y nghariad i?’ Yn serchiadol fel yna y mae’r hyfrytaf o dderbynwragedd y feddygfa bob amser yn cyfarch ei chleifion. ‘A gaf i bigiad yr eryr yr un pryd, os gwelwch yn dda?’ ‘Wrth gwrs y cewch chi, nghariad i. Dach chi’n rhydd ddydd Iau am dri?’ A’r dydd Iau am dri i mewn â mi. Gan imi ddarllen catalog Gwledd y Nadolig Cyngor Llyfrau Cymru cyn mynd, a gweld ynddo hysbysebion am ddwsin o hunangofiannau, gofynnais i Nyrs Jane a gawn i drydydd pigiad. ‘A ph’un yw honno?’ gofynnodd gyda’i phlaendra deniadol arferol. ‘Pigiad rhag hunangofiantitis,’ atebais. ‘Ddim ar yr NHS,’ ebe hi. ‘Ond fe’i cewch am dâl.’ Ac fe’i cymerais.Aeth ychydig ddyddiau heibio. Ni ddioddefais ddim o’r ffliw, ac ni chefais yr un bangfa eryrol. Ond mi gefais y twtsh lleiaf o hunangofiantitis. Wrthi’n darllen yn y Times ddetholiadau o’r cofiant newydd i Roy of the Rovers yr oeddwn pan afaelodd dimeiwerth o’r dwymyn ynof. Yn fy myw ni allwn beidio â mynd yn ôl drigain mlynedd i gofnodi fel yr awn unwaith yr wythnos, o’r Ysgol Ramadeg yn Rhydaman i’r siop bapur-newydd oedd ar bwys gorsaf fysus James, i brynu copi o’r Tiger. Yn y comic newydd sbon hwnnw y ganed ac y maged Roy Race, seren dra disglair Melchester Rovers, pêl-droediwr na ddeuai George Best, y ddau Ronaldo, Messi a Bale, hyd yn oed o’u rowlio’n un, ddim yn agos at gystadlu â’i gampau chwaraeyddol a’i anturiaethau goruwch-hanesyddol. Ar hynny bach aeth y twtsh o hunangofiantitis heibio. Yr oeddwn wedi bwriadu adrodd bod y Central Cafe gyferbyn â’r siop bapur-newydd honno yn Rhydaman. Ac i mi yn y caffe hwnnw, naw mlynedd yn ddiweddarach, gael ffa pôb ar dost gyda neb llai na Waldo Williams. Ond, fel y dywedais, aeth y dwymyn heibio. Eto, nid cyn i mi ymfalchïo taw un o’r cyfeillion a ddeuai gyda mi i ôl comic Roy Race oedd Roy arall, a ddaeth ymhen blynyddoedd yn ddarlledwr gyda’r gorau ar Radio Wales, Roy Noble. Brolio yr wyf pan ddywedaf i mi ar gae rygbi yn 1960–61 roddi pás bert i Roy sgorio ar yr asgell yn erbyn Ysgol Ardwyn Aberystwyth, pás bert y mae ef yn fythol ddiolchgar amdani. Brolio ymhellach yr wyf pan ddywedaf fod tîm Mr Noble a mi y tymor hwnnw wedi ennill pob un o’i gemau – camp na chyflawnodd Melchester Rovers mohoni yn ei holl hanes ysblennydd.
10 Rhagfyr 2014
Y Gwir yn Erbyn y Byd
Mae cyn-Weinidog Addysg Cymru wedi cyhoeddi llyfr – ac nid un ymddiheurgar mohono. Dyma argraffiadau ein colofnydd ar ôl ei ddarllen o glawr i glawr.Un tro roedd yna ddau Weinidog Addysg yn cydbortffolioeiddio, un bob ochr i’r Clawdd, ac roedd tebygrwydd rhyfeddol rhyngddynt. Treuliodd y ddau tua phedair blynedd gyda’u portffolio yn eu gwahanol wledydd, a diswyddwyd y ddau o fewn rhyw flwyddyn i’w gilydd. Ganed un yn y Barri yn 1957 a’r llall yng Nghaeredin yn 1967. Aeth un i Fangor a mynd i’r chwith, er nad ymaelododd â’r Blaid Lafur tan wedi’r refferendwm ar ddatganoli yn ’97, tra aeth y llall o aelwyd Lafur i Rydychen a datblygu’n Dori rhonc. Aethant ill dau i fyd y cyfryngau cyn i un fynd i’r Bae (2003), a’r llall i San Steffan (2005). Esgynnodd y ddau yn gyflym, y Cymro i bortffolio Addysg Cymru yn 2009, a’r Albanwr i’r un portffolio yn Lloegr yn 2010. Er y deuai’r ddau at addysg o gyfeiriadau ideolegol hollol groes i’w gilydd, roedd y ddau ar grwsâd dros eu gwahanol syniadau ac yn uchel iawn eu proffil – a’u cloch – wrth ymyrryd yn gyson ym mhob twll a chornel o gyfundrefnau addysg eu gwlad. Dau nodedig am amlder bwledog eu polisïau, ond dau hefyd a lwyddodd i wneud gelynion lu, a chael sawl cam gwag. Yn y pen draw, dyna oedd achos cwymp y ddau – chwifio baner Ysgol y Pentre yn achos y Cymro, a chael ei orseddu’n rhy aml ar gadair Yr Hogyn Drwg yn Private Eye yn achos yr Albanwr. O’u diswyddo, y naill yn 2013 a’r llall eleni, parhaodd tebygrwydd, canys dilynwyd y ddau gan weinidogion sydd (yn fwriadol?) yn cadw proffil llawer is na’u rhagflaenwyr ac yn meithrin perthynas lawer mwy cyfeillgar gyda’r gwahanol randdeiliaid yn y cyfundrefnau addysg, yn enwedig felly athrawon a’u hundebau. Leighton Andrews a Michael Gove – dau berson hollol wahanol yn agor dwy rych hynod o debyg, a’r ddwy yn cyrraedd yr un dalar yn yr un modd.Wrth ddarllen cyfrol ddiweddar Leighton Ministering to Education y daeth y meddyliau hyn imi. Ynddi mae’r cyn-Weinidog Addysg yn disgrifio’i gyfnod wrth y llyw yn y Bae yn fanwl iawn; mor fanwl, yn wir, nes peri amau ei fod, tra’n ymddangosiadol ladd nadroedd addysgol, yn treulio’r un faint o amser yn cofnodi pob un manylyn er mwyn medru cyflawni ei fagnwm opws pan ddeuai’r fwyell anochel. Yn sicr, roedd y dasg a wynebai Leighton Andrews yn un anodd, gan fod cydnabyddiaeth gyffredinol nad oedd popeth yn fêl i gyd – o bell ffordd – yn y byd addysg yng Nghymru, a bod angen codi safonau. Yn gyffredinol, roeddwn yn cytuno efo llawer iawn o'i syniadau, ac yn cymeradwyo mwy nag un o’i strategaethau – er fod ambell un, megis bandio ysgolion, yn wallgo. Ond yn ei frys gwyllt i’w gweithredu yr oedd y drwg. Fel y dywed ei hun, mae’n berson diamynedd. ‘My biggest weakness… and my greatest strength… is my impatience’, meddai, gan ddweud hefyd, ‘I make no apology for the pace of change’. Ac ni cheir yr un ymddiheuriad. Pwrpas ei gyfrol, amheuaf, yw cyfiawnhau ei weithredoedd, a phan mae angen cyfiawnhau, cyfyd cwestiynau sylfaenol...
10 Rhagfyr 2014
Breuddwydio mewn lliw: Arlunydd a’i dyheadau
Gwelodd 2014 sawl carreg filltir i’r arlunydd MARY LLOYD JONES: pen-blwydd arbennig, tair arddangosfa’n cydredeg, cyhoeddi hunangofiant, ac – efallai – dechrau gwireddu breuddwyd am weld canolfan i’r celfyddydau gweledol yng Nghymru. Bore braf o aeaf yn Aberystwyth a minnau’n mynd i gyfarfod Mary Lloyd Jones yn yr Hen Goleg, lle mae ganddi stiwdio. Mae’r gwynt yn fain yn Stryd y Brenin a chamaf i mewn yn ddiolchgar drwy borth tywodfaen un o adeiladau hynotaf Cymru; ‘this most exotic of High Victorian buildings’, yn ôl The Buildings of Wales: Carmarthenshire and Ceredigion. Adeg cyhoeddi’r llyfr hwnnw yn 2006 roedd yr adeilad yn dal yn rhan weithredol o goleg y Brifysgol, yn ferw gan fyfyrwyr fel y buasai erioed, ond daeth y dydd y bu’n rhaid i’r Adran Gymraeg, hyd yn oed, godi’i phac a’i llusgo’i hun yn anfoddog i fyny rhiw Pen-glais. Does yna fawr neb o gwmpas heddiw, dim ond ychydig fyfyrwyr o’r ysgol gelf yn braslunio’r bensaernïaeth ‘egsotig’. ’Sgen i ddim syniad ble i gael hyd i Mary ond nesâf at y cwad yn obeithiol. ‘The interiors have suffered neglect and need some spirited colour decoration’ oedd barn awduron y gyfrol uchod. Tybed a fyddai Tom Ellis yn cytuno? Dacw fo yn y pellter, ei fraich yn yr hanner gwyll yn ymestyn i gyfeiriad y galeri fel petai’n dweud ‘Galle fan’ne wneud efo chydig o liw i ddechre!’ Ond na phoener, mae Mary Lloyd Jones wedi ’morol am hynny, oherwydd mae unarddeg o’i baneri yn hongian yn osgeiddig a hyderus o’r oriel, yn llenwi’r gofod â lliwiau a ffurfiau, marciau a geiriau. A dim ond dechrau yw hyn, fel y clywaf wedyn. Mae gan Mary gynlluniau ar gyfer y lle! Diolch byth down ar draws ein gilydd cyn i mi fynd ar goll yn y gwningar gothig yma, a dyma setlo i lawr yn ei stiwdio siriol olau i gael sgwrs go iawn, gan ddechrau gyda’i chefndir.No Mod Cons yw teitl ei llyfr, gyda’r ‘No’ yn cyfleu, mewn modd negyddol, cyfnod ei magwraeth ym Mhontarfynach y 1930au a’r 1940au: dim trydan, dim dwr i’r ty, dim ty bach dan yr unto na stafell molchi, ar adeg pan oedd trigolion Aberystwyth yn mwynhau cyfleusterau’r 20g. Ar yr ochr gadarnhaol, fodd bynnag, cafodd blentyndod dedwydd, a phob anogaeth i arlunio, gan brofi caredigrwydd a chymdeithas cymdogaeth dda Gymraeg ar ei gorau. ‘Everyone,’ ysgrifenna, ‘who took part in these sociabilities spoke Cymraeg. Cymraeg was the unquestioned norm.’ Felly pam sgwennu yn Saesneg?‘O’n i eisiau i bobl – ’ meddai’n bwyllog, ‘ – oedd ddim yn siarad Cymraeg, yn ogystal â’r Cymry, i ddeall beth oedd y problemau, sut beth oedd hi i fod yn artist ac yn byw yng ngorllewin Cymru, a bod yn fenyw. Allen i ddim bod wedi sgrifennu tan nawr – achos dim ond nawr rwy’n gweld y patrwm. Mae e lot i’w wneud â darllen, a deall, am agweddau gwahanol artistiaid, ac am ieithoedd lleiafrifol. Erbyn hyn dw i wedi cael amser i feddwl, a dod i gasgliadau am rai pethau.’Roedd mynychu Ysgol Ramadeg Ardwyn, gyda’i haddysg a’i gogwydd Seisnig, yn dipyn o sioc i ferch fach swil o’r wlad, ac ymrodd i arlunio fel ffordd o oroesi, ac, yn y pen draw, i ragori. Yn ddwy ar bymtheg oed ffodd am ei bywyd i brofi rhyddid a manteision addysg mewn coleg celf yn y ddinas agosaf, Caerdydd. (Na, does dim yn newydd!) Ymhen amser dychwelodd i orllewin Cymru i fyw a chodi teulu, ond aeth blynyddoedd heibio cyn iddi ddarganfod y ffordd ymlaen gyda’i chelfyddyd. Ar ôl treulio blynyddoedd yn awyrgylch Seisnig y coleg celf a gorfod gwadu ei hunaniaeth Gymreig, gwelodd mai ei chynefin, wedi’r cyfan, oedd yr hyn a oedd yn gwir gyfrif iddi, o ran creu celfyddyd...
10 Rhagfyr 2014
Ymreolaeth i Loegr! – EVEL a Chymru
Drannoeth y bleidlais a setlodd, am y tro, ddyfodol cyfansoddiadol yr Alban, fe ymatebodd David Cameron drwy godi cwestiwn dyfodol cyfansoddiadol Lloegr. Rhag i unrhyw beth fynd ar goll yn y cyfieithiad, mae’r awdur yn cydio i gychwyn yn yr union eiriau a ddefnyddiodd Prif Weinidog Prydain. ‘I have long believed that a crucial part is missing from this national discussion is England. We have heard the voice of Scotland – and now the millions of voices of England must also be heard. The question of English votes for English laws – the so-called West Lothian question – requires a decisive answer.’Nid oedd dim yn annisgwyl yn ymateb Cameron i’r canlyniad. Bu’n amlwg ers tro fod y Blaid Geidwadol yn aros ei chyfle i godi baner Lloegr. Yn wir, gwn fod swyddfa Ed Miliband wedi derbyn rhybuddion penodol y byddai hynny’n digwydd yn syth petai’r Alban yn pleidleisio dros aros yn yr Undeb. Eto i gyd, pan gododd Cameron fater ‘pleidleisiau Seisnig ar gyfer cyfreithiau Seisnig’ (ac onid yw’r talfyriad Saesneg ‘EVEL’ yn rhy flasus i’w wrthod?) yr hyn a gafwyd gan Lafur oedd… tawelwch byddarol. Am gyfnod yr oedd arweinyddiaeth y Blaid Llafur fel petai wedi ei tharo’n fud yn wyneb strôc feistraidd y Prif Weinidog.Dim ond rai oriau’n ddiweddarach y cafwyd unrhyw lun ar ymateb. Ddwy flynedd a mwy ers i Carwyn Jones awgrymu’r syniad fe benderfynodd arweinyddiaeth y Blaid Lafur Brydeinig nad drwg o beth wedi’r cyfan fyddai cynnull Confensiwn Cyfansoddiadol i drafod dyfodol Lloegr a’r Deyrnas Gyfunol. Confensiwn a fyddai, mae dyn yn ei synhwyro, yn cymryd blynyddoedd maith i adrodd yn ôl. Ac yn achosi croes-dynnu mor ddifrifol rhwng ei aelodau nes esgor ar lu o wahanol gynlluniau anghymarus ar gyfer y dyfodol. Os bu ymdrech ddiweddar fwy amrwd ac amlwg i geisio claddu pwnc dadleuol yn y gwair hiraf a gwylltaf ei dyfiant ar ymyl eithaf y cae, yna ni fedraf i ei chofio.Ers 19 Medi mae Aelodau Seneddol Llafur o Gymru a’r Alban wedi ymateb i hyfdra Cameron wrth iddo dynnu sylw at anfodlonrwydd Seisnig gyda’r Deyrnas Gyfunol trwy fabwysiadu rhethreg gynyddol histeraidd. Yn ôl Owen Smith byddai EVEL yn gyfystyr â ‘Tory gerrymandering’. Yn ôl Peter Hain byddai’n ‘fatal to Balkanise Westminster’ trwy gyflwyno cynllun o’r fath. Ac yn goron ar y cyfan dyma Gordon Brown yn honni ‘If you had wanted to kill off the UK, you could not have devised a more lethal way’.I’r Llafurwyr hyn ymddengys fod hyd yn oed codi cwestiwn dyfodol Lloegr, heb sôn am y posibiliad o weithredu EVEL, yn weithred annilys. Hyn oherwydd nad oes unrhyw reswm gan y Saeson dros boeni am eu sefyllfa. Mewn darlith ddiweddar yng Nghaerdydd fe gyfeiriodd Rhodri Morgan at ‘Gwestiwn Gorllewin Lothian’ fel ‘minor constitutional anomaly’. Os felly, yr unig eglurhad posibl am y ffaith fod Cameron wedi codi’r mater yw ei fod â’i fryd ar wneud drygau. Yn benodol, am ei fod eisiau creu niwed gwleidyddol i’r Blaid Lafur.Yn ddiau yr oedd ystyriaethau pleidiol ynghlwm wrth benderfyniad Cameron i godi ‘cwestiwn Lloegr’. Mae anallu arweinwyr Llafur i ddweud unrhyw beth synhwyrol ynglyn â Lloegr yn hysbys i bawb sy’n ymddiddori yn y materion hyn. A bydd y Prif Weinidog wedi mwynhau eu gweld yn gwingo. Ar ben hynny mae cyflwyno’r Torïaid fel amddiffynwyr buddiannau Lloegr hefyd yn fodd i geisio gwrthsefyll llanw UKIP, sef blaenoriaeth amlwg strategwyr Ceidwadol megis Lynton Crosby. Ond yn fwy sylfaenol na hyn, mae’r Ceidwadwyr yn ymateb i ddatblygiadau yn y farn gyhoeddus yn Lloegr.Bydd darllenwyr Barn yn hen gyfarwydd bellach â chanlyniadau arolwg barn y Future of England Survey. Yn wir, cawsant fwy o sylw rhwng cloriau Barn nag ar dudalennau unrhyw bapur neu gyfnodolyn trwy’r ynysoedd hyn. Maent yn dangos yn eglur fod pobl Lloegr yn gyffredinol, ac yn arbennig felly pobl sy’n coleddu eu Seisnigrwydd yn hytrach na’u Prydeindod, yn teimlo fod Lloegr yn cael cam oddi mewn i’r Deyrnas Gyfunol. Maent am weld diwygio’r drefn er mwyn rhoi cydnabyddiaeth fwy eglur i Loegr (fel Lloegr) oddi mewn i’r wladwriaeth. Yn yr arolwg diweddaraf a gynhaliwyd ddiwedd mis Ebrill eleni, roedd 69% o bobl Lloegr yn cefnogi cyflwyno cyfundrefn EVEL. Nid yw’n ddoeth, yn deg nac yn wir yn ddemocrataidd i anwybyddu barn mwyafrif mor eglur...
10 Tachwedd 2014
Ar-lein, ar y bys ac ar ddu a gwyn – Holi Guto Dafydd
Brin dri mis wedi iddo ennill Coron y Genedlaethol, mae prifardd Llanelli ar fin cyhoeddi ei gyfrol gyntaf o gerddi. Bu’n sôn wrth Barn am y profiadau a’r teimladau sy’n eu bwydo. Amser cinio yn Galeri Caernarfon. Mae’n brysur yn y caffi ond nid yn rhy swnllyd i gynnal cyfweliad – os oes modd cael trefn ar y teclyn sy’n mynd i recordio. iPod fy mab ydyw a dydw i erioed wedi’i ddefnyddio, ond does dim problem – wrth weld fy ansicrwydd, mae’r cyfweledig wedi ei gymryd gen i a’i gael i weithio mewn chwinc. Dyma Guto Dafydd, Prifardd Eisteddod Sir Gâr, ac mae o’n gartrefol iawn ym myd y dechnoleg ddigidol. Mae Guto’n drydarwr cyson. Dyma’r gwr a lwyddodd i drydar wrth eistedd yn y gynulleidfa yn disgwyl i gael ei goroni, wrth i’r llifoleuadau chwilio’r pafiliwn – neges a oedd yn gorffen gyda’r geiriau ‘Sa’n well mi sefyll...’ Neu o leiaf fe anfonodd ei wraig, Lisa, a oedd wrth ei ochr, y neges ar ei ran.Ac yn wir, cerdd o’r enw ‘Trydar’, am y dull hwn o gyfathrebu, yw’r un olaf yn ei ddilyniant o gerddi buddugol. Yn honno mae coed noeth y gaeaf, heb eu dail a’u nythod yn wag, yn troi’n ddelwedd o bentref marw digymdeithas, ond daw gobaith wrth i’r bardd annog y darllenydd i gau ei lygaid ar wacter y coed a gwrando ar ‘y trydar diarbed’, sef swn cenhedlaeth newydd o Gymry sy’n cynnal math gwahanol o gymuned trwy’r rhwydweithiau cymdeithasol: ‘Mae’r coed yn noeth ond ni bia’r awyr’. O’r llinell hon y daw teitl cyfrol newydd Guto Dafydd, sef ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth. Mae Ni Bia’r Awyr yn cynnwys cerddi’r Goron ynghyd â’r cerddi a ddaeth yn agos at frig yr un gystadleuaeth yn Ninbych y llynedd a nifer o gerddi eraill diweddar. Mae proflenni’r gyfrol ar y bwrdd o’n blaenau yn Galeri, ynghyd â dau cappuccino. Dyma ddiod sy’n cael ei henwi, yn un o gerddi’r Goron, fel un o ddiodydd Cymry Cymraeg dosbarth canol Gwynedd (y llall yw prosecco ond mae hi braidd yn gynnar i hwnnw). ‘Ni’ yw teitl y gerdd ddychanol wych honno am hunanfodlonrwydd y garfan o bobl dan sylw, gyda’r bardd yn ei gynnwys ef ei hun yn y garfan honno. Ac wrth i ‘ni’ yn awr gyd-yfed ein coffi, mae’n fy nharo fod eironi ym mhob man ym myd Guto Dafydd.Ond, a’r peiriant wedi dechrau recordio, at dechnoleg y mae’r sgwrs yn troi i ddechrau. O weld bod yn y gyfrol sawl cerdd arall, ar wahân i ‘Trydar’, sy’n codi o fyd y dechnoleg ddigidol, gan gynnwys ‘selfieargopa’rEifl’ ac ‘Ar Google Maps’, gofynnaf i Guto a fyddai o’n ei alw ei hun yn ‘geek’ cyfrifiadurol.‘Na, ond dwi yn treulio lot o amser ar Trydar a Facebook. Mae o jest yn ffordd newydd o wneud yr un hen beth, hynny yw cymdeithasu. Mae gen i rai ffrindiau sy’n feirdd a gan ein bod ni i gyd yn byw mewn llefydd gwahanol mae hi’n gyfleus inni sgwrsio ar Facebook. Mae o’n esgor ar weithgarwch hefyd, yn ysgogiad inni gyfarfod i berfformio neu gyd-drefnu digwyddiadau. A phan fu farw Gerallt Lloyd Owen roedd o’n brofiad rhyfeddol gweld rheseidiau o bobl yn dyfynnu ei waith o ar Twitter.’Ydi, mae Guto Dafydd yn fardd ei genhedlaeth mewn sawl ffordd ac mae’r profiad o fod yn Gymro ifanc heddiw yn ganolog yn ei farddoniaeth. Ac eto, mae yna gyfeiriad mewn sawl un o’r cerddi at y cyflwr o fod yn ganol oed, bron fel petai’r bardd, weithiau, yn cael rhyw ymdeimlad cyn pryd o’r profiad hwnnw. Yn y gerdd ‘I Elis, fy mrawd bach, yn 21’, mae’n ei siarsio i ddal gafael yn ei ieuenctid a gochel rhag llithro i’r ‘llesgedd llwyd’, sef henaint. Hyn gan frawd mawr nad yw ond yn 24 (ef yw un o’r beirdd ieuengaf erioed i ennill y Goron)…
10 Tachwedd 2014
ganMenna Baines
Materion y Mis: Addysg uwch a’r Cynulliad – rhagor o ymyrraeth?
Y mae gweld ble y saif prifysgolion Cymru yn rhengoedd y Complete University Guide ar gyfer y Deyrnas Unedig am 2015 yn ddigon i dorri calon dyn. Prifysgol Caerdydd yw’r uchaf: y mae’n 23ain yn y rhestr. Nid teg dweud mai Glyndwr yw’r sefydliad Cymreig isaf ar y rhestr (110fed) am y rheswm syml nad yw’r Drindod Dewi Sant yno o gwbl (rhaid na lenwodd neb yng Nghaerfyrddin y ffurflenni perthnasol – pam, tybed?). 87fed truenus iawn yw Aberystwyth (yr oedd yn y deugain uchaf ddeng mlynedd yn ôl).Y mae’r Guide yn rhoi marciau am nifer o bethau pwysig, gan gynnwys safonau mynediad i’r prifysgolion a’u cyflawniadau ym meysydd dysgu ac ymchwil. Bu rhai ohonom yn cwyno ers blynyddoedd nad yw Llywodraeth Cymru yn ariannu prifysgolion Cymru cystal ag yr ariennir prifysgolion Lloegr a’r Alban; ac yn ystod y blynyddoedd diwethaf buom yn feirniadol iawn o bolisi’r Llywodraeth yn talu rhan dda o ffî pob myfyriwr o Gymru sy’n dewis astudio yn Lloegr a’r Alban. Canlyniad hyn yw bod llai o fodd gennym i ddenu a chyflogi staff o’r radd flaenaf i Gymru, ac, yn wir, bod arian a ddylai aros yng Nghymru yn chwyddo coffrau sefydliadau mewn rhannau eraill o’r Deyrnas Gyfunol.A beth yw ymateb y Llywodraeth? Ychwanegu at arian ymchwil a dysgu? Annog myfyrwyr i astudio yn eu mamwlad? Dim o’r pethau hyn. Ar hyn o bryd y mae bil gerbron y Cynulliad yng Nghaerdydd sy’n ‘ceisio deddfu’ er mwyn (1) ‘sicrhau trefn reoleiddio gadarn... ar gyfer sefydliadau yng Nghymru y mae eu cyrsiau’n cael eu cefnogi gan grantiau a benthyciadau Llywodraeth Cymru’; a (2) ‘diogelu’r cyfraniad at les y cyhoedd sy’n deillio’ o’r cymhorthdal ariannol hwnnw. Yr hyn a fyn yw atebolrwydd pellach ynghylch pethau na ellir hyd yn oed eu hiawn ddiffinio. A’r corff a fydd yn y pen draw yn arolygu’r broses atebol hon fydd Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru, corff y mae ganddo lawer gormod o rym a dylanwad yn barod.Sefydliadau dysg yw prifysgolion. Eu gwaith yw ychwanegu at wybodaeth dyn, gan ddehongli’r wybodaeth honno yn y fath fodd ag i gyfrannu at adnabyddiaeth y ddynolryw o’i byd ac ohoni hi ei hun. Y mae gan y prifysgolion oll eu llywodraethwyr annibynnol eu hunain. A hwy ddylai benderfynu a ydynt yn cael eu rhedeg yn iawn, ac a ydynt yn cyflawni eu hamcanion...
10 Tachwedd 2014
Sebon yn dod i oed
Y mis diwethaf roedd y gyfres Pobol y Cwm yn dathlu ei phen-blwydd yn ddeugain oed. Ond beth yw apêl operâu sebon yn gyffredinol ac a oes dyfodol iddynt yn yr oes ddigidol? Cyfarwyddwr llawrydd sy’n ein tywys drwy’r swigod. Mae’n rhaid i mi gyffesu ’mod i wedi lladd dau ddyn yn ddiweddar, un efo gwn a’r llall drwy ei daro â photel whisgi a’i wthio i lawr y grisiau. Dwi wedi malu car yn rhacs a thaflu un arall i lawr dibyn rhyw chwarel ac mi wna’i sôn wrthoch chi rywbryd eto am anffawd fy mhriodas a hynny ar ddiwrnod ’Dolig! Coffa da a difaru dim. Dwi ddim yno mwyach ond mae hi’n bedair blynedd ers imi ymuno â thîm cynhyrchu Coronation Street fel cyfarwyddwr pan oedd y gyfres yn dathlu ei phen-blwydd yn hanner cant. Rydym newydd ddathlu pen-blwydd Pobol y Cwm yn ddeugain ac o’m safbwynt i (fel gwyliwr y tro hwn) roedd y cyfan yn wych, yn enwedig wrth nesáu at y cnebrwn tip top! Sori, fel hyn ’dan ni’n siarad ym myd y sebon.Ffrwydriad trasig dan y draphont a thram yn taro’n glatsh ar y cobls enwog gawson ni ar Corrie. O, a rhaglen awr o hyd, yn ‘fyw’ – nid fel y rhai o dan y tram. Doeddwn i ddim yn rhan o’r penodau hynny ond mi welais i’r cynnwrf o bob ochr; y balchder, yr ymffrost ac wrth gwrs yr heip. A phe bai gennych chi bowdwr golchi i’w hyrwyddo yr wythnos honno, fe fyddai’ch hysbyseb wedi costio tipyn mwy na’r arfer. Pris bron i 16 miliwn o wylwyr. Erbyn heddiw, mae ffigyrau gwylio sebon yn dipyn is. Nid fod y safon wedi dirywio (trafoder) ond mae colli gwylwyr yn duedd gyffredinol i bob math o raglenni teledu heddiw. Bellach, mae pob pennod o Eastenders, Emmerdale a Corrie yn diddori rhwng chwech ac wyth miliwn, gyda Corrie ar y blaen o drwch tri blewyn. Wrth gwrs, mae ’na gyfresi arbenigol megis The Great British Bake Off a Chwpan y Byd yn eu curo nhw’n rhacs, ond teledu ‘Achlysur’ ydi’r rhain. Bu Coronation Street yn ‘ddigwyddiad’ ynddo’i hun yn y 1980au cynnar pan ddenodd seremoni priodas Ken a Deirdre 24 miliwn o wylwyr – ie, mwy na phriodas Charles a Diana ar ITV – a bu mwy fyth ohonom yn bryfed ar y wal pan ddaeth Ken i wybod am garwriaeth Deirdre gyda’i hen elyn, Mike Baldwin. Bellach, mae ’na o leia ddwsin o gyfresi sebon ar gael i’n diddanu, pob un yn cystadlu am ein sylw. Tair sianel yn unig oedd yna pan oeddwn i’n blentyn. Teledu lliw – meddyliwch! – a Coronation Street yn ffefryn. ‘I live for Mondays and Wednesdays!’ meddai’r bardd John Betjeman. A ninnau, John. (Felly dychmygwch fy ymateb i’r alwad ffôn, rai blynyddoedd yn ddiweddarach, yn gofyn imi gyfarwyddo penodau o’r gyfres!) Y sebon – Nain yn licio Crossroads – oedd yr esgus i ruthro adref. Bryd hynny roedden ni’n falch o’r arlwy, ac o’r cyfle i eistedd o flaen y teledu. – Oes rhaid i mi godi oddi ar y soffa i newid sianel? – Oes... Ac wedyn – abracadabra – ymddangosodd y remote control. Peter Greenaway, y cyfarwyddwr ffilm o Gasnewydd, a ddywedodd am yr oes ddigidol, ‘Television died when they invented the remote control’. Mae’r teledu’n dal yn y ffrynt rwm, wrth gwrs, a hefyd yn y gegin a’r llofft, ond dyma ei bwynt: y gynulleidfa sydd bellach wrth y llyw. Gwers hanes frysiog... Cofio’r Sinclair? Y BBC Micro. PC! Mac? Ymlaen i’r ffôn symudol wedyn, y we – Y WE! Hwrê! – a rwan, y ‘smartphone’ a thabledi! A dyma ni, mewn penbleth – pawb wedi encilio i’w cornel fach eu hunain gyda’u teclynnau eu hunain, a darlledwyr a chynhyrchwyr yn rhedeg ar ôl cynulleidfa fel casglwyr pili-palas gyda’u rhwydi tyllog. Rhyw naws rhamantus, dosbarth gweithiol, oedd wrth wraidd llwyddiant ysgubol Corrie ar y dechrau. Ac ni chafwyd ei debyg am flynyddoedd. Daeth Crossroads a Pobol y Cwm wedyn ond ni chafwyd y trobwynt arloesol tan ddyfodiad y bedwaredd sianel. Er bod y ffrae ar Corrie rhwng Ken, Deirdre a Mike yn 1983 yn cael ei hystyried fel y digwyddiad a newidiodd bopeth yn y gêm sebonllyd, fe ddaeth yn sgil y cic-yn-din a gafodd y gyfres flwyddyn yn gynharach pan aned Brookside ar Channel 4. Eastenders wedyn yn dilyn yn 1985, a’r steil dywyll a gritty yn parhau...
10 Tachwedd 2014
Cwrs y Byd: Oscar a Ched
Fel yr hed y frân – nid fod y frân, mewn gwirionedd, yn mudo o gwbl o’r ynysoedd hyn – mae yn agos i chwe mil o filltiroedd rhwng Pretoria yn Ne Affrica a Chaernarfon yng Ngwynedd. Ond cysylltir nhw, os nad gan frain, yna’n sicr gan ddau dderyn drycin. Yn ystod Hydref eleni rhyddhawyd Ched Evans, pêl-droediwr 25 oed, o garchar. Bu dan glo am union hanner y ddedfryd o bum mlynedd a dderbyniodd wedi i reithgor yn Llys y Goron Caernarfon ei gael yn euog o dreisio merch 19 oed.Ychydig ddyddiau’n ddiweddarach carcharwyd, hefyd am bum mlynedd, un arall o sêr y campau, Oscar Pistorius, mabolgampwr 27 oed. Roedd o wedi ei gael yn euog o ladd – ond nid o lofruddio – ei gariad. (Culpable homicide maen nhw’n galw’r drosedd yn llysoedd De Affrica, term sy’n cyfateb, fwy neu lai, i’r hyn a elwir yma yn ddynladdiad.) Roedd Pistorius wedi tanio pedair ergyd o’i wn drwy ddrws ystafell molchi’r ty a rannai â’i gariad. Gwnaeth hynny yn y gred, meddai yn ei amddiffyniad, bod lleidr wedi torri i mewn i’r ty. Fel y gwyr y byd bellach doedd dim lleidr ar gyfyl y lle. Dim ond ei gariad 29 oed. Dyn gwyn yw Pistorius a dynes wen oedd ei gariad. Hyd yn oed ar ôl dymchwel trefn felltigedig apartheid mae lliw croen yn dal i fod yn arwyddocaol yn Ne Affrica – yn enwedig gan fod y cyhuddedig yn ddyn gwyn goludog ac enwog. Dyma, wedi’r cyfan, eilun rhyngwladol a lwyddodd, er iddo golli ei ddwy goes, i redeg yn y gemau Olympaidd agored yn ogystal â’r gemau Paralympaidd.Roedd yn arwyddocaol hefyd mai dynes ddu a ddewiswyd gan yr awdurdodau i fod yn farnwr, mewn achos a deledwyd yn fyd-eang. Efo pob cyfiawnhad ymfalchïai’r wladwriaeth yn y cynnydd calonogol mewn cydraddoldeb a wnaed er 1994. Mor ddiweddar â hynny, cofier, y daeth De Affrica’n wlad ddemocrataidd. Pa well cadarnhad o’r newid a fu na gweld Thokozile Masipa, dynes o Soweto, treflan y gorthrwm, a’r hynaf o ddeg o blant, yn eistedd mewn barn ar Oscar Pistorius o bawb?Ond gocheled neb rhag bod yn hunanfodlon. Amlygodd yr achos wedd frawychus ar ddiwylliant De Affrica yn yr 21g., yn enwedig diwylliant y dinasoedd. Fel yn Unol Daleithiau America mae ymlyniad cynifer o Dde Affricanwyr wrth y gwn yn destun pryder dwfn. Chwi gofiwch fod Pistorius, saethwr hyfforddedig, wedi cael ei gyhuddo hefyd yn yr un llys, a’i gael yn euog, o danio gwn mewn ty bwyta. Am hynny derbyniodd ddedfryd ohiriedig o dair blynedd yng ngharchar.Yn achos Ched Evans (talfyriad o Chedwyn, gyda llaw) argyhoeddwyd y rheithgor bod Miss X yn rhy feddw, mewn gwesty yn Rhuddlan yn oriau mân un bore, i gydsynio i gael rhyw efo Ched Evans, streicar Sheffield United, a’i gyfaill, pêl-droediwr arall, Clayton McDonalds, amddiffynnwr tîm Port Vale. Â’r ddau ddyn wedi cyfaddef iddyn nhw gael rhyw efo’r ferch, wn i ddim pam mai Ched yn unig a gyhuddwyd o’i threisio. Yn enwedig gan iddi ddweud mewn tystiolaeth nad oedd hi’n cofio cael rhyw efo ’run o’r ddau...
10 Tachwedd 2014
Gwannaf Gwaedded
Dywedodd Gandhi mai gwir fesur unrhyw gymdeithas yw’r modd y mae hi’n trin ei gweiniaid, ac fe ddylai gosodiad o’r fath fod mor amlwg nes ei fod yn ystrydeb am y rhesymau gorau.Ond ystyriwch bobol gydag anableddau, a myfyriwch ar y math o flwyddyn a gawson nhw eleni. Geoffrey Clark, ymgeisydd cyngor sir dros UKIP, yn cyhoeddi y dylai bod rheidrwydd ar rieni i erthylu babanod sydd â’r cyflyrau syndrom Down neu spina bifida, er mwyn arbed costau i’r Gwasanaeth Iechyd.Y gwyddonydd Richard Dawkins yn ychwanegu ei geiniogwerth ar wefan gymdeithasol Twitter mewn neges oedd yn dweud mai peth anfoesol yw cadw baban sydd â syndrom Down, ac y dylai unrhyw fam sy’n cario plentyn efo’r cyflwr yma gael gwared o’r babi a thrio eto.A dyna i chi Katie Hopkins, gynt o’r gyfres deledu The Apprentice, sydd bellach yn gwneud bywoliaeth o ddweud ar goedd y pethau hyllaf sy’n dod i’w meddwl. Fe ddywedodd hi ar Twitter am lefarydd Ty’r Cyffredin, ‘If women stopped mating with midgets like Bercow, we could ensure that the short gene was bred out of the human stock’. Does gan John Bercow ddim corachedd wrth gwrs, ond mae’r ensyniad ganddi bod angen cael gwared ar bobol sydd â’r cyflwr hwnnw yn hollol warthus, ynghyd â’i defnydd o’r gair ‘midget’, sydd yn air cwbwl sarhaus.Yr Aelod Seneddol Ceidwadol Guto Bebb wedyn, a’i awgrym mewn e-bost wrth ddyn gyda’r cyflwr Asperger y dylai efallai ymatal rhag ymuno yn y drafodaeth gyhoeddus gan y gallai hynny greu problemau iddo. A’r diweddaraf wrth gwrs, yr Arglwydd Freud, a gafodd ei hun mewn dwr poeth ar ôl awgrymu nad oedd cyflogwyr yn gweld pobl â rhai anableddau yn werth yr isafswm cyflog £6.50 yr awr. Ar ben hyn oll, mae’r newidiadau i’r sustem fudd-dal, y dreth ystafell wely a’r monitro ac ailasesu llawdrwm ar ba mor anabl ydi pobol yn gwneud i’r rhai y mae eu bywydau yn ddigon anodd yn barod deimlo eu bod dan amheuaeth parhaus. Mae’n ymddangos mai’r unig beth sy’n tanio’r Adran Gwaith a Phensiynau y dyddiau yma ydi’r dybiaeth bod rhywun yn rhywle yn cael rhywbeth na ddylan’ nhw mo’i gael.Rydw i wedi treulio’r ddwy flynedd ddiwethaf yn gwneud rhaglenni am anabledd, ac am bobol sy’n byw gyda chyflyrau corfforol neu feddyliol, neu sydd â phlant sydd wedi ei geni â chyflyrau o’r fath, ac yn aml iawn mae gen i gywilydd...
10 Tachwedd 2014
ganBeca Brown
Ymateb i’r Refferendwm – Y Chwyldro yn Ystrad Clud
Er colli’r refferendwm, nid yw chwyldro yn air rhy gryf am yr hyn a ddigwyddodd yn enw’r ymgyrch Ie ar strydoedd ar hyd a lled yr Alban, yn ôl un a oedd yno yn ystod yr wythnos yn arwain at 18 Medi. Yn ymgyrch Ie yn yr Alban gwelwyd asiad rhyfeddol rhwng gwahanol garfanau cymdeithasol a gwleidyddol, ac nid yw hwnnw, na’r dyhead sylfaenol am newid yn y drefn, am ddiflannu ar chwarae bach.‘Bydd Tommy Sheridan yn hwyr,’ meddai cynullydd y cyfarfod Ie yng nghlwb cymdeithasol Clwb Pêl-droed Motherwell, ‘gan ei fod yn sefyll ar ben car yn annerch cannoedd o bobl tu allan.’ Ac yn wir wrth graffu ar y trydar, mi welais mai dyna’n union a oedd yn digwydd. ‘The Yes campaign,’ meddai Sheridan pan gyrhaeddodd ymhen y rhawg, ‘is having bigger meetings outside its meetings than the No Campaign.’Roedd hynny o leiaf yn wir. Ddiwrnod ynghynt, wrth geisio canfod maes parcio ar gyfer gwneud eitem i Good Morning Wales fore trannoeth, cerddais yn ddirybudd i blith torf o ryw ddwy fil o bobl y tu allan i swyddfeydd y BBC yn Glasgow a oedd yn llafarganu ‘Shame on you, BBC’, a phethau na ddylid eu dweud wrth unrhyw Anti megis ‘You can stick your licence up your arse’.Ar hyd a lled y wlad, roedd strydoedd yr Alban yn frith o sectau sosialaidd yn ymgyrchu’n ddygn o blaid diwedd Prydeindod a therfyn cyfalafiaeth. Y Grwp Comiwnyddol Chwyldroadol ar y Byres Rd yn Glasgow, yr Ymgyrch Annibyniaeth Radicalaidd yn Dundee. Roedd yr Estelada, baner annibyniaeth Catalwnia, yn cyhwfan yn y gwynt. Meddyliais am Homage to Catalonia George Orwell, a gweld Glasgow yn debyg. Roedd yn rhyfeddol cyn lleied o’r pamffledwyr a’r stondinwyr hyn a oedd yn aelodau o’r SNP. Roedd y byd wedi’i droi tu chwith allan, a faswn i ddim wedi synnu pe bai Diggers, Levellers a Ranters rhyw chwyldro arall wedi ymddangos ar y stryd yn eu carpiau. Roedd hyd yn oed y cardotwr ar Byres Rd wedi’i orchuddio ei hun efo sticeri gleision yr ymgyrch Ie.Noson y bleidlais, dyma droi i mewn i George Square ynghanol Glasgow gyda’r hwyr, neu ‘Independence Square’ fel y’i galwyd er mwyn dwyn brwydr Maidan Kiev i’r cof, a gweld cannoedd o lanciau a llancesi yn dawnsio rave, ac alawon undonong a hypnotig eu canu aflêr yn lledu i’r nos – ‘Sgotland, Sgotland, Sgotland’.Nid yn Glasgow yn unig yr oedd chwyldro ar frys. Yn Dundee, ‘Yes City’, dyma fentro i’r casino, rhoi cynnig ar ganfasio a chael Yes, Yes, Yes-towards-a-No-but-coming-back-to-a-Yes, Yes-and-all-my-mates-are-Yes, Yes, Yes a Yes. Aye. Yn Arbroath, tref tua maint Llandudno, gorymdeithiais gyda 500 o genedlaetholwyr yn unswydd er mwyn amgylchynu criw ffilmio o Channel 4 a oedd yn enw cydbwysedd wedi llwyddo i gael hyd hefyd i dri ymgyrchydd o’r garfan Na. Ni welais i erioed y fath ffrwydrad o gelfyddyd a chlyfrwch gwleidyddol: yr ‘Ayes’ wedi’u torri i laswellt bryniau, y neges yn y Grassmarket, Caeredin, ‘Vote with Clean Pants!’ ar lein ddillad, a’r ‘Aye’ ar ei blwmars yn ei ateb. ‘Bu Chòir’ ar y traethau, y Bwyleg ac ieithoeddd Pacistan mewn taflenni, a’r Sgoteg ymhob man, Aye. Nid esgyrn sychion cenedlaetholdeb sifig yn unig oedd chwyldro pobl ifanc yr Alban. Miss Asbri 69 oedd y cywair, diwygiad at iws gwlad yr 21g., gwrthsefydliadaeth, hunanhyder, cariad at iaith, rhyfel dosbarth, cenedlaetholdeb a hefyd ‘bywyd y tu hwnt i genedlaetholdeb’.Mae deall y bu chwyldro yn yr Alban, er gwaetha methiant y bleidlais, yn hanfodol er mwyn amgyffred beth fydd dyfodol gwledydd Prydain o hyn allan. Nid ‘barn gytûn’ pobl yr Alban oedd y nacáu ond canlyniad gafael yr ymgyrch Na ar y wasg felen, ymddygiad gwaradwyddus a sobreiddiol y BBC, ac anallu’r to hyn i gael hyd i naratif amgen am mai’r unig beth heblaw am y Sunday Herald a oedd ym meddiant yr Ymgyrch Ie oedd y cyfryngau cymdeithasol...
1 Hydref 2014
ganSimon Brooks
Ymateb i’r Refferendwm – Colli’r Frwydr, Ond Parhau Mae’r Rhyfel
Adroddiad llygad dyst i ddadrithiad nifer sylweddol o Albanwyr â’r wladwriaeth Brydeinig a’i sefydliadau – yn enwedig y BBC. Ac onid oes sail pur gadarn i’r ofnau a fynegodd yr awdur droeon yn y tudalennau hyn am rwystredigaethau hollol ddilys Lloegr?‘Do you think that the BBC is playing fair by both sides in our referendum?’ Cwestiwn gofalus y llanc cringoch oedd yn gweini paned ar fore’r ail ar bymtheg o Fedi wrth i mi deithio ar y trên o Lundain i Gaeredin. Yr oeddwn eisoes wedi egluro wrtho fy mod yn teithio i’r gogledd er mwyn cyfrannu i raglenni BBC Cymru ar y bleidlais. Ac roedd crybwyll ‘y BBC’ yn ddigon i sicrhau ei fod yn edrych yn ôl dros ei ysgwydd o’r peiriant coffi er mwyn cymryd golwg fanylach arnaf.Roedd cyd-destun ei ymholiad yn gwbl amlwg: ymddygiad rhyfedd golygydd gwleidyddol y BBC, Nick Robinson, yn ystod ac ar ôl cynhadledd i’r wasg ryngwladol yn Glasgow chwe diwrnod ynghynt. Ymddygiad a oedd wedi sbarduno protest fawr y tu allan i swyddfeydd moethus y Gorfforaeth yn yr un ddinas ar y Sul cyn y bleidlais. Wedi inni ddechrau sgwrsio o ddifrif daeth yn amlwg fod y gwr yn gefnogwr brwd i achos annibyniaeth - ‘I’m mad for independence’. Yn wir, roedd yn perthyn i frid o bleidwyr annibyniaeth sydd wedi dod yn gyfarwydd iawn i unrhyw un a dreuliodd beth amser yn yr Alban dros yr wythnosau diwethaf. Dyn ifanc dosbarth gweithiol oedd o, un gwybodus a huawdl tu hwnt ynglyn â’r hyn a oedd yn y fantol yn y refferendwm. Gallai drafod Fformiwla Barnett a goblygiadau’r Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP) ar gyfer y gwasanaeth iechyd gyda’r gorau. Yr oedd hefyd yn ddrwgdybus a chwbl ddirmygus o rôl y sefydliad Prydeinig yn ystod yr Ymgyrch. Gyda’r BBC a’r Blaid Lafur yn ennyn llid arbennig. Efallai oherwydd ei fod ar un adeg wedi disgwyl gwell ganddyn nhw…Yn ddiweddarach yr un diwrnod gwelais arwydd pellach o’r argyfwng hygrededd sydd bellach yn wynebu un o sefydliadau pwysicaf y wladwriaeth Brydeinig yng ngolwg cyfran go sylweddol o bobl yr Alban.Wrth grwydro ‘hen dref’ Caeredin fin nos fe darawais ar rali derfynol y Radical Independence Coalition, sef y glymblaid adain chwith a wnaeth gymaint i ennyn diddordeb yn y refferendwm yn rhai o gymunedau mwyaf difreintiedig gorllewin Ewrop. Pinacl y cyfarfod oedd araith gwbl wefreiddiol gan yr awdur Lesley Riddoch. Roedd yr araith yn clodfori’r ymdrechion byrfyfyr, creadigol, cwbl wirfoddol hynny a oedd wedi nodweddu’r Ymgyrch Ie. Y corau, y sioeau teithiol o feirdd a llenorion, yr orsaf radio, y cyfarfod stryd, y gwefannau lu. Ac yn y blaen, ac yn y blaen. Y rhain, meddai hi, oedd wedi llwyddo i godi cefnogaeth yr ymgyrch ymhell y tu hwnt i gefnogaeth graidd yr SNP. A hynny i’r pwynt lle’r oedd yn fygythiad gwirioneddol i barhad y Deyrnas Gyfunol.Ac fel petai trwy ryw ymyrraeth ddwyfol, wrth i’r gymeradwyaeth fyddarol ar ddiwedd ei haraith ddechrau distewi, dyma glywed canu o’r stryd a’r gynulleidfa sylweddol yn y neuadd yn edrych ar ei gilydd mewn syndod. Beth yn y byd.. Erbyn gweld, roedd gorymdaith yn pasio’r drws. Gorymdaith a oedd i bob golwg hefyd yn un fyrfyfyr ac yn cynnwys tua mil a hanner - roedd hi’n anodd iawn amcangyfrif yr union nifer yn y tywyllwch - o gefnogwyr ‘Ie’. Nid oedd dim amdani ond ymuno yn yr orymdaith er blasu mwy o’r awyrgylch drydanol a nodweddai Gaeredin y noson honno.Roedd yn orymdaith amryliw, a dweud y lleiaf. Gan gynnwys Catalwniaid, Basgiaid, brodorion Corsica a, siwr o fod, rhai Cymry’n ogystal. Ond Sgotiaid ifanc oedd y rhan fwyaf o ddigon ohonyn nhw, a’u bwriad oedd ymgynnull y tu allan i Senedd yr Alban ar waelod y Royal Mile.Wrth i ni gerdded lawr y stryd honno roedd sawl slogan yn cael eu gweiddi: ‘Hope not fear’, ‘Scotland says Yes’ a ‘Tories, Tories, Tories: out, out, out’. Ond wedi inni gyrraedd y llain o dir rhwng yn Senedd a hen Balas Holyrood dyma gân yn dechrau chwyddo a oedd yn amlwg yn rhyngu bodd y dorf: Where’s your cameras, where’s your cameras, where’s your cameras BBC?Gyda’r darlledwr gwladwriaethol wedi anwybyddu (mwy na heb) y ralïau sylweddol iawn a gynhaliwyd gan yr Ymgyrch Ie mewn dinasoedd a threfi ledled yr Alban ar y dydd Sadwrn blaenorol, yn gam neu’n gymwys, roedd y dorf yn disgwyl yr un driniaeth ar noswyl y refferendwm.
1 Hydref 2014
Cerddoriaeth – Mae Lle i’r Bach a’r Mawr
Daeth tymor y gwyliau cerddorol Cymreig i ben gyda dwy wyl dra gwahanol i’w gilydd, Gwyl Gwydir a Gwyl Rhif 6. Dyma argraffiadau un a fu yn y ddwy. Mae wythnos gyntaf Medi wastad wedi bod yn wythnos o deimladau chwithig. Wythnos o glywed un drws yn cau a gweld un arall yn agor. Ac er fod y drysau hynny wedi cynrychioli pethau gwahanol wrth imi fynd yn hyn, yr un yw’r teimlad o wacter. Ddeng mlynedd yn ôl, diwedd ar haf o ryddid oedd hi, cyn mynd yn ôl i grafangau amserlen tymor ysgol. Ond dros y bum mlynedd ddiwethaf mae mis Medi wedi golygu diwedd ar ddigwyddiadau sydd wedi dod yn uchafbwynt y calendr roc, pop a gwerin yma yng Nghymru – a thu hwnt – ac eleni roedd y teimladau hiraethus yn gryfach nag erioed.Fe wnaeth y bandiau, yr hyrwyddwyr a’r labeli recordio ein difetha ni’n rhacs eleni. Daeth Ywain Gwynedd a’i diwns bachog yn ôl i’n diddanu ni unwaith eto; daeth bandiau cyffrous megis Palenco, Y Ffug, I Fight Lions a Trwbz i’r amlwg, ac roedd gwyl ar ôl gwyl ar ôl gwyl yn cael eu cynnal ar hyd a lled y wlad, gan ffurfio cnewyllyn cryf a byw i’r Sin Roc Gymraeg. Roedd ’na wyliau sydd wedi hen sefydlu eu hunain, megis Gwyl y Dyn Gwyrdd, Gwyl Gardd Goll ac wrth gwrs, Maes B, yn ogystal â gwyliau sy’n parhau i fynd o nerth i nerth – Gwyl Arall, Gwyl Crug Mawr a Sesiwn Fawr ar ei newydd wedd, i enwi dim ond tair, heb sôn am gnwd da o wyliau lleol llwyddiannus mewn sawl manOnd gyda’r wythnosau’n prysur wibio heibio, a’r holl wyliau yn mynd a dod, roedd ’na wastad deimlad fod yr haf yn adeiladu tuag at binacl arbennig – ac y byddai’r haf yn gorffen gyda chlec, fel petai. Ac yn sgil llwyddiant y ddwy wyl llynedd, dyna’n union yr oedd pawb yn disgwyl ei gael yn Ngwyl Gwydir a Gwyl Rhif 6 eto eleni.Yn nhermau’r gwyliau llai yng Nghymru, mae Gwyl Gwydir yn esiampl berffaith o sut i ddatblygu a rhedeg gwyl yn llwyddiannus. Mae’r criw bychan o drefnwyr lleol wedi mynd ati i ehangu maint yr wyl yn raddol ers iddi gael ei sefydlu chwe mlynedd yn ôl. Yn wreiddiol roedd hi’n cael ei chynnal mewn amryw leoliadau yn Llanrwst, cyn symud i safle parhaol yng Nghlwb Rygbi’r dref gan ddenu mwy a mwy o gynulleidfa. Heb unrhyw gyllid allanol i helpu i ariannu’r wyl, mae’r trefnwyr wedi bod yn ofalus i beidio ehangu’n rhy gyflym. Mae’r pris mynediad wedi parhau’n rhesymol, mae’r awyrgylch cyffredinol wastad yn braf, heb fawr ddim helynt, ac mae’r lein-yp yn cael ei ddewis gan bobl sydd yng nghanol bwrlwm y SRG ac yn deall eu cerddoriaeth – sydd wastad yn help.Ar y llaw arall, roedd trefnwyr Gwyl Rhif 6, a oedd yn dair oed eleni, wedi dangos eu bwriad o’r dechrau’n deg, gan wahodd bandiau mor enwog â New Order, y Manics, Chic a Johnny Marr yn y blynyddoedd cyntaf. Ac er fod y pris tocyn fymryn yn ddrud, mae’n adlewyrchu’r ffaith fod Gwyl Rhif 6 yn cystadlu gyda rhai o wyliau mwyaf Prydain.Wrth gwrs, mae Portmeirion, lleoliad Gwyl Rhif 6, yn allweddol i ddelwedd yr wyl a’i llwyddiant. Ar wahân i hud y pentref ei hun, creadigaeth ryfeddol Clough Williams-Ellis, a golygfa ar draws aber afon Dwyryd sy’n dwyn eich anadl, mae’n lleoliad delfrydol ar gyfer cynnig pob mathau o berfformiadau ac atyniadau gwahanol yr un pryd, gan gynnwys ffilmiau, darlleniadau a chomedi. Mae hi’n wyl arbennig, foethus, ac yn sicr mae’n unigryw.Ond beth am y gerddoriaeth ei hun? Dyma rai o’r uchafbwyntiau’r ddwy wyl i mi.
1 Hydref 2014
Celfyddyd – Gweld Llais a Chlywed Llun
Mae prosiect a fydd yn cael ei gyflwyno mewn amryw leoliadau dros y misoedd nesaf yn cyfuno celf, cerddoriaeth a barddoniaeth, ac yn deyrnged i fardd ac awdur arbennig a fu farw’n gynharach eleni.Canol Medi, ac mae haul braf yr haf bach Mihangel wedi denu ymwelwyr i ganolfan ysgrifennu Ty Newydd, Llanystumdwy. Ond nid yr haul yn unig sydd wedi dod â nhw i’r plasty bychan gwyngalchog a fu’n gartref i Lloyd George. Mae rhai, minnau yn eu plith, wedi dod yno i weld lluniau a chlywed cerddoriaeth, gwaith newydd sy’n dathlu cyfraniad gwr a dreuliodd gryn dipyn o amser yn y ganolfan ysgrifennu, fel un o’i thiwtoriaid mwyaf poblogaidd. Y gwr hwnnw oedd Nigel Jenkins, y bardd a’r awdur o benrhyn Gwyr a fu farw’n gynharach eleni. Teyrnged iddo yw PROsiect hAIcw, ffrwyth cywaith rhwng merch Nigel, y cerddor Angharad Jenkins, a’r artist Iwan Bala (saif yr ‘AI’ am Angharad ac Iwan). Rhyw fath o ymarfer anffurfiol yw’r cyflwyniad yn Nhy Newydd, paratoad ar gyfer mynd â’r gwaith ar daith o gwmpas sawl canolfan yn ystod y misoedd nesaf. Mae Iwan yn dangos gwaith celf sydd wedi’i ysbrydoli gan lyfrau a cherddi Nigel gan gynnwys yr haicws y cyhoeddodd ddwy gyfrol ohonynt. Mae un gwaith o’r enw ‘Hoff Bethau’r Bardd’ sy’n rhestr orlawn o lefydd a phobl a phethau a oedd yn bwysig i Nigel – o graffu fe welwch chi enw un o draethau Gwyr, Rotherslade, lle hoffai gynnal barbeciws, enw siop win yn y Mwmbwls lle’r oedd yn byw, ac enwau cerddorion a edmygai, o Miles Davies i John Cale. Mae llun arall yn dangos cerdd gan Twm Morys i Nigel, ac yn wir mae Twm ei hun wedi dod i Dy Newydd heddiw i gyflwyno’r gerdd honno. Roedd Twm yn un o gyd-aelodau Nigel yn y Bechgyn Drwg, band a gyfunai gerddoriaeth gyda barddoniaeth ac a oedd hefyd yn cynnwys Iwan Llwyd a John Barnie. Mae Twm wedi dod â’i gitâr efo fo ond yn y diwedd, ar ôl baglu ar yr un cord dair gwaith, mae’n bodloni ar ddarllen y gerdd, gan addo dysgu’r cord tramgwyddus erbyn y perfformiadau go iawn. Mae dehongliad gweledol Iwan Bala o’r gerdd bellach wedi cael cartref parhaol yn Nhy Newydd, wedi i’r ganolfan ei brynu.Mae Angharad, wedyn, yn rhannu atgofion am ei thad ac yn adrodd rhai o’i haicws a’i gerddi eraill i gyfeiliant ei cherddoriaeth ei hun y mae’n ei chwarae ar ffidil drydanol. Gyda loop station i greu effeithiau arbennig a samplo, mae’r gerddoriaeth yn fodern ei swn ac yn dra gwahanol i gerddoriaeth Calan, y band gwerin y mae Angharad yn aelod ohono, ond yn hudolus. Ymhlith y cerddi a gyflwyna mae un lle mae Nigel yn sôn fel y bu i genhedlaeth flaenorol o’r teulu gefnu ar yr iaith Gymraeg; ei dysgu fel oedolyn a wnaeth ef ei hun. Cawn hefyd glywed ei lais ef ei hun, mewn recordiad ohono’n darllen cerdd hynod ddoniol o’r enw ‘Teetotalitarian Lament’ am y profiad o fod yn feddw.Ar ddiwedd y cyflwyniad, mae’r gynulleidfa fechan werthfawrogol yn gwasgaru a daw cyfle allan yn yr ardd i holi mwy am wreiddiau’r prosiect. Yn ôl Iwan Bala, mater o hap a damwain oedd hynny. Y man cychwyn, meddai, oedd derbyn copi o gerdd Twm i Nigel, ‘Rhydd’, a hynny’n weddol fuan wedi marwolaeth Nigel ym mis Ionawr. Mae’r gerdd, sy’n sôn am ryddid rhag y byd a’i bethau, yn un a ysgrifennodd Twm yn wreiddiol i Nigel pan oedd y Bechgyn Drwg ar daith dramor ond a addasodd yn dilyn ei farwolaeth.Aeth Iwan ati’n syth i ysgrifennu’r gerdd ar bapur Khadi yn ei lawysgrifen ei hun gan ychwanegu delweddau a oedd yn cynnwys fedora, het a brynodd Nigel mewn siop yn Syracuse yn yr Unol Daleithiau yn ystod taith arall gan y Bechgyn Drwg ac artistiaid eraill. Roedd Iwan yntau’n rhan o’r daith honno...
1 Hydref 2014
ganMenna Baines
Neuaddau Dawns a Thân a Brwmstan – Albert Reynolds ac Ian Paisley
Yn y byd gwleidyddol mae personoliaethau a pherthnasau personol yr un mor bwysig yn aml - os nad yn bwysicach - na pholisïau. Yn ddiweddar bu farw dau o’r personoliaethau mawr hynny. Dau wahanol iawn i’w gilydd ond dau a adawodd eu marc ar hanes diweddar Iwerddon.Efallai nad oedd Albert Reynolds yn adnabyddus iawn y tu draw i Iwerddon - ond roedd Albert, fel roedd pawb yn ei alw, yn un o gymeriadau mwyaf lliwgar y byd gwleidyddol Gwyddelig. Roedd o hefyd yn un o arwyr y Broses Heddwch. Bu’n Taoiseach am gyfnod byr - llai na thair blynedd - rhwng Chwefror 1992 a Thachwedd 1994. Ond roedd hwnnw’n gyfnod cythryblus ac fe wnaeth Reynolds ddefnydd rhagorol o’i amser wrth y llyw. Dyn busnes llwyddiannus a chyfoethog oedd o cyn troi at wleidyddiaeth. Cychwynnodd ei yrfa ym myd adloniant, fel trefnydd dawnsfeydd a rheolwr bandiau. Byd ‘showbands’ - ffenomen Wyddelig ryfeddol - yn ystod pumdegau a chwedegau’r ganrif ddiwethaf oedd byd Albert Reynolds. Offerynwyr a chantorion oedd y ‘showbands’ a fyddai’n perfformio caneuon pop y cyfnod mewn cannoedd o neuaddau dawns drwy Iwerddon benbaladr. Albert hefyd ddaeth â sêr fel Johnny Cash a Kenny Ball i Iwerddon. Symudodd wedyn i’r busnes cynhyrchu bwyd, gan brynu ffatri cig moch yn Nulyn ac adeiladu ffatri bwyd ci yn Longford a ddaeth yn un o fusnesau a chyflogwyr pwysica’r ardal.Daeth â nodweddion byd masnach i’w wleidyddiaeth. Roedd ganddo graffter di-lol dyn busnes cefn gwlad gydag elfen o’r gamblwr lliwgar. Roedd wrth ei fodd yn mentro ac wedi mentro roedd yn benderfynol o lwyddo. ‘Rhaid cadw’ch llygad ar y gwningen’ oedd un o’i hoff ddywediadau.Bu’n weinidog mewn sawl adran, gan gynnwys cyfnod gyda chyfrifoldeb dros ddatblygu cyfundrefn deliffon Iwerddon. Daeth yn enwog am yrru rownd y wlad efo llwyth o ffôns yng nghist ei gar gan eu dosbarthu i etholwyr diolchgar. Digwyddiad enwog arall yn ei yrfa oedd hwnnw yn 1981, ac yntau’n Weinidog Trafnidiaeth, pan fu’n rhaid iddo ymdrin â herwgipiad awyren Aer Lingus. Roedd yr herwgipiwr yn gyn-fynach Trapaidd a oedd yn bygwth ei roi ei hun ar dân os nad oedd yr awyren yn hedfan i Tehran ac os na fyddai’r Pab yn datgelu Trydedd Cyfrinach Ffatima. Mewn cyfres wych ar RTÉ, Reeling in the Years, mae’r bennod o 1981 sy’n dangos Reynolds ar darmac maes awyr yn Ffrainc yn ateb cwestiynau’r wasg am Drydedd Cyfrinach Ffatima yn glasur. (Mae ar YouTube os oes rhywun am ei weld.)Roedd Reynolds bron yn 60 oed pan ddilynodd Charles Haughey fel arweinydd Fianna Fáil ac fel Taoiseach. Ar ei ddiwrnod cyntaf fe gyhoeddodd mai ei amcan oedd gweithio tuag at heddwch yng Ngogledd Iwerddon. Ac fe gadwodd ei air...*** Mae rôl Ian Paisley yn hanes yr ynys hon yn un llawer mwy cymhleth a dadleuol. Do, fe gafodd ei dröedigaeth Ddamasgaidd ac fe drodd at heddwch tua diwedd ei oes. Ond roedd o’n rhannol gyfrifol am achosi’r erchyllterau yn y lle cyntaf. Mae bron yn amhosib peidio gweld bywyd a gyrfa Paisley mewn termau Beiblaidd. Y pregethwr tanllyd, y proffwyd o’r Hen Destament yn arwain ei bobl a’r Mab Afradlon yn edifarhau. Dyna sut yr oedd Paisley yn ei weld ei hun.Sefydlodd ei enwad ei hun a’i blaid wleidyddol ei hun. Mae’r Eglwys Bresbyteraidd Rydd yn ganlyniad ffrae efo’r Presbyteriaid eraill. Sefydlodd y Blaid Unoliaethol Ddemocrataidd, y DUP, am fod Unoliaethwyr Ulster, yr UUP, yn llawer rhy llywaeth yn ei olwg. Fe roddodd Paisley lais i Brotestaniaid difreintiedig, dosbarth gweithiol y Gogledd oedd yn cael eu hesgeuluso gan yr UUP dosbarth canol. Roedd o hefyd yn bregethwr ysbrydoledig, medden nhw, ac yn gynrychiolydd da dros ei etholwyr, boed Brotestaniaid neu Babyddion.Ond roedd areithiau sectyddol, tanllyd Paisley, yn disgrifio Pabyddion fel pryfetach, yn annog dynion ifainc i derfysgu ac yn arwain at dywallt gwaed. Roedd ei grefydd yn un ddu a gwyn, a digyfaddawd; ei wleidyddiaeth yn ddinistriol. Roedd ei ‘Na! Byth! Dim ildio!’ yn atseinio drwy Ulster.Wedi dweud hynny i gyd, fe wnaeth Paisley newid, ac fe wnaeth o droi at heddwch, a hynny gyda’i holl egni. Fe gytunodd i rannu grym efo’i gyn-elynion, Sinn Féin, yn Stormont. Heb Paisley fyddai Cytundeb Dydd Gwener y Groglith, a sefydlu’r Cynulliad, ddim wedi bod yn bosib. Roedd siwrnai Paisley at y bwrdd trafod yn Stormont yr un mor syfrdanol ac annisgwyl â llwybr Martin McGuinness. A bu’r berthynas gwbl anhygoel rhwng y ddau gyn-elyn yn hollbwysig i weithrediad y Cynulliad...
1 Hydref 2014
Adolygiad Llyfr – Gohebiaeth yr Aderyn Brith
Dyma olygiad campus o lythyrau Goronwy Ddu o Fôn, meddai ALAN LLWYD, ond ai Goronwy mewn gwirionedd yw’r gwr sy’n syllu arnom oddi ar glawr y gyfrol?Llythyrau Goronwy Owen (Cyfrolau Cenedl 9) Gol. Dafydd Wyn Wiliam tt. 324, Dalen Newydd, £15.00 Hyd nes y cyhoeddwyd y gyfrol hon, y gyfrol safonol i’r sawl a fynnai astudio llythyrau Goronwy Owen oedd The Letters of Goronwy Owen (1723–1769), dan olygyddiaeth J. H. Davies. Bellach, dyma lythyrau Goronwy Owen wedi eu golygu o’r newydd gan Dafydd Wyn Wiliam, un o’n hysgolheigion pennaf ni fel cenedl a’n hawdurdod mwyaf ar Forrisiaid Môn. Afraid dweud bod y golygiad newydd hwn yn disodli cyfrol J.H. Davies, a hynny am sawl rheswm. Yn wahanol i’w ragflaenydd, penderfynodd Dafydd Wyn Wiliam ddiweddaru orgraff y llythyrau gwreiddiol, gan alluogi darllenwyr sy’n anghyfarwydd ag orgraff y 18g. i’w darllen yn haws. Ceir rhagymadrodd rhagorol ganddo hefyd, ond gwir ogoniant y llyfr hwn yw’r nodiadau a geir ar ddiwedd y llyfr. Yma y mae holl ysgolheictod y golygydd ar waith wrth iddo fwrw goleuni ar gynnwys y llythyrau, gan egluro pwy yw’r bobl y cyfeirir atynt, esbonio ambell bwynt hanesyddol neu lenyddol, a thraethu ar arwyddocâd ac ystyr ambell briod-ddull neu ddihareb – ac mae rhyddiaith Goronwy yn dryfrith o idiomau a diarhebion bachog a choeth. Yn ogystal, nodir ystyr rhai geiriau dieithr yn yr eirfa fuddiol a defnyddiol sy’n dilyn y nodiadau.Aderyn brith oedd Goronwy. Cafodd fywyd stormus, a bywyd trist hefyd ar lawer ystyr. Collodd sawl aelod o’i deulu. Am y rhan fwyaf o’i fywyd bu’n byw o’r llaw i’r genau, ac yn breuddwydio am greu arwrgerdd fawr yn y Gymraeg, nid annhebyg i Paradise Lost John Milton. ‘Nid oes gwadu nad oedd yn ymylu ar fod yn athrylith,’ meddai Dafydd Wyn Wiliam amdano, a hawdd cytuno â hynny. Roedd yn ysgolor, yn fardd gwych – er gwaethaf rhai gwendidau aml ac amlwg yn ei waith – ac yn rhyddieithwr tan gamp. Ond fe wnaeth ei amgylchiadau ei lesteirio rhag cyflawni ei addewid fel bardd. Ni lwyddodd i sicrhau iddo’i hun y rhyddid a’r hamdden a oedd yn angenrheidiol iddo fel artist creadigol. Erbyn diwedd ei fywyd roedd Goronwy wedi codi uwchlaw tlodi a chyni ei fywyd yng Nghymru ac yn Lloegr, ac wedi troi’n fonheddwr cefnog a oedd yn berchennog ar blanhigfa ac ar gaethweision, yn Swydd Brunswick bell yn y trefedigaethau Americanaidd, ond, ac yntau’n byw yng nghanol estroniaid ac yn gaeth i’w alcoholiaeth, aeth ei uchelgais i’r gwellt. Bu farw ym mis Gorffennaf 1769, yn 46 oed.Rwy’n amheus iawn o un peth, sef, yng ngeiriau’r golygydd, ‘y llun o Oronwy sy’n harddu clawr y gyfrol hon’. Fe’i cafwyd, meddai, ‘trwy Helen Bott, a’i gwelodd yng Ngholeg William a Mary, Williamsburg, Virginia’. Awgrymwyd fwy nag unwaith yn y gorffennol fod portread o Goronwy yn llechu yn rhywle yn nyfnderoedd Virginia, a phan oeddwn yn casglu deunydd ar gyfer llunio cofiant i Goronwy ar ddechrau’r 1990au, cysylltais â Choleg William a Mary yn Williamsburg ac â rhai o ddisgynyddion Goronwy i holi am y portread, ond ni wyddai neb ddim oll amdano. Nodir ar gefn Llythyrau Goronwy Owen mai ‘Goronwy Owen, paentiad ar ifori gan arlunydd anhysbys’ a geir ar y clawr blaen. Fel hyn y disgrifir y paentiad bychan hwn fel eitem yng nghasgliadau Llyfrgell Earl Gregg Swem yng Ngholeg William a Mary: Portrait in miniature oval, originally a brooch, now set in shadow box frame lined in burgundy velvet. Portrait appears to be on ivory covered with a chrystal and set in gold. Gentleman has brown eyes and light auburn or brown hair. There are no known portraits from the life of Goronwy Owen that have been accepted as authentic...
1 Hydref 2014
ganAlan Llwyd
