Twyll llwyddiannus clasur ‘Cymraeg’

Ar raglen ar S4C yn ddiweddar datgelwyd fod gwaith y credid tan hyn ei fod yn nofel Gymraeg wreiddiol am y Rhyfel Mawr mewn gwirionedd yn addasiad o lyfr Saesneg. Yr un a wnaeth y darganfyddiad, a chyflwynydd y rhaglen, sy’n cymharu’r ddau lyfr ac yn trafod ambell gwestiwn amserol sy’n codi yn sgil y gymhariaeth honno. Adroddir yr hanes yn llawn mewn rhagymadrodd i argraffiad newydd o Gwaed Gwirion.

Byddai’n anodd peidio â thynnu cap yn edmygus i’r diweddar Emyr Jones a aeth i’w fedd yn 1999 gan wybod bod ‘cyfrinach’ Gwaed Gwirion (1965) wedi ei chadw. Dim ond yn ddiweddar y datgelwyd bod yr hyn a ystyriwyd ers ei chyhoeddi gyntaf bron hanner canrif yn ôl yn nofel orau’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Gymraeg – aeth Tecwyn Lloyd mor bell â’i disgrifio fel yr ‘unig wir nofel ... am ryfel yn Gymraeg’ ar dudalennau’r cylchgrawn hwn yn 1969 – mewn gwirionedd yn gyfaddasiad o hunangofiant milwrol a gyhoeddwyd yn Saesneg yn 1930. Hell on Earth gan y Preifat F. Haydn Hornsey yw’r sail ar gyfer y gyfrol Gymraeg, a chyda’r naill bellach ar gael yn rhwydd fel e-lyfr ar wefan Amazon a’r llall mewn argraffiad newydd sbon, gall y chwilfrydig gymharu’r ddau destun wrth eu pwysau.

Does dim modd osgoi’r ergyd foesol yn yr enw ‘llên-leidr’. Swnia plagarist rywsut yn grandiach a llai cyhuddgar, er bod tarddiad Lladin y gair hwnnw’n cyfeirio at un sy’n herwgipio plentyn neu gaethwas rhywun arall. Ond golyga’r datgeliad hwn fod rhaid ailystyried safle Emyr Jones fel awdur gwreiddiol a chreadigol. Nid ef a ddyfeisiodd Gwaed Gwirion o’i ben a’i bastwn ei hun wedi’r cyfan, ond yn hytrach, yr hyn a wnaeth oedd addasu stori wir Haydn Hornsey a’i chyflwyno’n gamarweiniol fel nofel hanesyddol o safbwynt cymeriad a alwodd yn ’Rhen Sarjant. Os oes gwreiddioldeb a chreadigrwydd yn dal i nodweddu Gwaed Gwirion – ac fe ddadleuwn i o blaid hynny – yna yn ei mynegiant y canfyddir hynny bellach. Ac os yw’r testun yn teilyngu statws clasur – ‘dyma ryfel 1914–18 wedi cael ei epig yn Gymraeg,’ chwedl neb llai na Saunders Lewis – yna rhaid seilio’r achos dros hynny ar y gamp o gyfaddasu ysbrydoledig a geir ynddo.

Cymharer, er enghraifft, y mynegiant o ryddhad a deimla Dan a Meic a Chopper pan ddônt o hyd i babell i gysgu ynddi yn Gwaed Gwirion gyda’r hyn a geir yn Hell on Earth: ‘mi suddon i mewn i’r gwellt fel cathod mewn tas wair’; ‘So far this was the best bed we had had since we came out to France’. Onid mwy diddorol yw’r gyffelybiaeth ddomestig a chartrefol yn y trosiad Cymraeg? Onid bywiocach yw’r elfen o hiwmor yn y Gymraeg o gymharu â’r syndod plaen yn y Saesneg mewn enghraifft arall? ‘“Good God – Chester a Corporal!” I exclaimed as I looked at Bill in amazement, he at the same time looking at me simply staggered’; ‘“Chopper yn gorp’ral! Pan glywan nhw’r newydd yn Berlin mi fyddan yn lluchio’r tywal i mewn ar unwaith ac yn crefu am heddwch!”’