Buddugoliaeth niweidiol

Vaughan Gething, Prif Weinidog newydd Cymru
Darllen am ddim

O gofio’r cwmwl sy’n hofran drosto yn sgil rhai agweddau ar ei ymgyrch arweinyddol, mae ein colofnydd o’r farn fod amser anodd iawn o flaen Vaughan Gething, arweinydd newydd y Blaid Lafur yng Nghymru.

Ychydig dros bedair awr ar hugain wedi i’r Blaid Lafur Gymreig gyhoeddi mai Vaughan Gething fydd yn olynu Mark Drakeford fel ei harweinydd, derbyniais neges o anobaith gan gyfaill o Lafurwr yn gofyn ‘Sut yn y byd y gallwn ni gael gwared arno?’ Tybiaeth fy nghyfaill yw bod y modd yr enillodd Gething ei fwyafrif trwch-blewyn dros Jeremy Miles mor niweidiol i’w hygrededd – ac i enw da ei blaid – fel nad oes unrhyw fodd o adfer y sefyllfa. Mewn byr eiriau, mae’r llong wedi ei dryllio hyd yn oed cyn iddi geisio gadael y porthladd.

Rhag ofn fod yna unrhyw amheuaeth, mae fy nghyfaill yn berson sad sydd wedi rhoi degawdau o wasanaeth ffyddlon i’r blaid. O’m profiad i, o leiaf, nid yw’n un sy’n gorliwio nac yn gor-ddweud. Gwn o sgyrsiau a negeseuon eraill fod yna nifer dda o’i gyd-Lafurwyr yn teimlo’r un fath.

Pam y fath anobaith ar ran yr aelodau hyn ynglŷn â’r rhagolygon ar gyfer yr arweinydd newydd? Yn syml, oherwydd nad oes ganddynt unrhyw ffydd y bydd ymgeisydd (a thîm) a oedd yn fodlon ymddwyn fel y gwnaethant i sicrhau’r fuddugoliaeth fyth yn gallu deall a derbyn y niwed a wnaethpwyd ganddynt i’w plaid eu hunain yn eu hawydd i ennill costied a chostio. A hyd yn oed petai ganddynt lygaid i weld, nid oes ganddynt, yn ôl y beirniaid mewnol hyn yn y Blaid Lafur, y sgiliau angenrheidiol i gymodi’n llwyddiannus. O ganlyniad, y gorau y gellir gobeithio amdano yw na fydd Vaughan Gething yn gwneud gormod o niwed i’w blaid cyn iddo gael ei ddiorseddu.

Wrth imi ysgrifennu hyn o eiriau, nid yw Gething eto wedi’i ddyrchafu’n Brif Weinidog. O’r herwydd, does wybod pwy yn union y bydd wedi eu henwi fel aelodau ei lywodraeth. Erbyn i’r rhifyn hwn o BARN eich cyrraedd, efallai bydd wedi mentro a llwyddo i hudo rhai o’i wrthwynebwyr i mewn i’r gorlan. Mae’n bosibl hefyd y byddwn wedi gweld yr arweinydd newydd yn arddangos gwyleidd-dra annisgwyl – ac yn ôl rhai, annodweddiadol – mewn ymdrech i geisio cyfannu’r rhwygiadau dwfn a grewyd yn y Blaid Lafur Gymreig.

Ar hyn o bryd, fodd bynnag, nid oes unrhyw olwg o hynny. I’r gwrthwyneb, yn wir. Hyd yma mae Gething wedi parhau â’i arfer o ymateb yn nawddoglyd ac yn bigog i gwestiynau cwbl ddilys gan newyddiadurwyr proffesiynol ynglŷn â’r rhodd anferthol a fu’n hwb mor arwyddocaol i’w fuddugoliaeth. Mewn cyfweliad teledu â Teleri Glyn Jones o’r BBC drannoeth y cyhoeddiad ei fod wedi ennill, wrth iddi ei holi am y ffaith ei fod wedi derbyn £200,000 i goffrau ei ymgyrch gan gwmni yr oedd ei berchennog wedi’i gael yn euog o droseddau amgylcheddol, roedd ei ymateb (wrth fynnu ei fod wedi gweithredu o fewn y rheolau wrth dderbyn a datgan y rhodd) yn enghreifftio’r holl nodweddion hynny sydd wedi codi gwrychyn cymaint o Lafurwyr. Hyd yn oed ar ôl yr holl hyfforddi y mae wedi’i dderbyn ynglŷn â sut i ymddwyn mewn sefyllfaoedd o’r fath, erys y canfyddiad i’r gwyliwr ei fod yn un sobor o hawdd ei dramgwyddo a’i gythruddo. Gyda phob gohebydd gwerth ei halen bellach yn gwybod yn dda pa mor hawdd yw ennyn ymateb o’r fath ganddo, dichon y bydd pob cyfweliad o’i eiddo o hyn ymlaen yn dreth arno ac yn risg pellach i’w hygrededd gwleidyddol.

Ar ben hynny, er bod teyrngarwch – cyhoeddus o leiaf – yn un o brif gryfderau’r Blaid Lafur Gymreig, mae lle i gredu y bydd rhai o aelodau’r blaid yn Senedd Cymru yn mynnu bod Gething yn gweithio’n galed iawn i sicrhau eu cefnogaeth dros y misoedd a’r blynyddoedd nesaf. Nid ar chwarae bach y bydd y rhain yn anghofio’r modd y sicrhawyd ei fuddugoliaeth. Yn ychwanegol at y rhodd fondigrybwyll, bydd y cof yn parhau am ymddangosiad munud olaf y rheol anhysbys honno a olygai mai dim ond Gething, fel cyn-stiward llawr gwaith, oedd yn gymwys i gael enwebiad yr undeb llafur Unite. Bydd yn rhaid i Gething ymdrechu’n barhaus i gael cydsyniad y bobl hyn i’w gynlluniau. Unwaith yn rhagor, mae ymhell o fod yn eglur i mi a oes ganddo’r sgiliau heb sôn am yr amynedd i wneud hynny.

Os mai felly y mae yn rhengoedd y Blaid Lafur Gymreig ei hun, mae’r her sy’n wynebu Gething ymysg etholwyr Cymru hyd yn oed yn fwy sylweddol. Yn sgil ffiasgo’r etholiad arweinyddol, ac mewn hinsawdd pan mae drwgdybiaeth gyffredinol o gymhellion gwleidyddion, fe fydd hi’n anodd iawn – yn wir, yn amhosibl – iddo osgoi’r canfyddiad ei fod yn berson nad yw’n poeni am unrhyw beth ac eithrio hunan-fudd gwleidyddol a’i fod yn fodlon defnyddio unrhyw ddulliau i hyrwyddo hynny. Mae’n anodd dychmygu bod unrhyw beth o gwbl y gall ei wneud i herio tybiaeth o’r fath. Boed hynny’n deg ai peidio, mae perygl y bydd pob gweithred, a phob ystum, o’i eiddo’n cael eu dehongli gan ei wrthwynebwyr gwleidyddol yn y pleidiau eraill fel cadarnhad o’r dybiaeth honno ac nid yw hynny’n sail da ar gyfer ennyn ymddiriedaeth y cyhoedd.

Bum mlynedd ar hugain yn ôl i’r mis nesaf, fe welsom yn eglur pa mor niweidiol i’r Blaid Lafur Gymreig oedd y canfyddiad fod Alun Michael wedi’i ddyrchafu’n arweinydd trwy driciau budr ac annheilwng. Dyna’r etholiad pan gafodd Plaid Cymru ganlyniad gwell na’r SNP, hyd yn oed. Erbyn dechrau’r flwyddyn ganlynol, roedd Michael wedi gorfod mynd.

Yn anffodus i Lafur, mae ychydig dros ddwy flynedd cyn y bydd cyfle i etholwyr Cymru gael mynegi eu barn ynglŷn â’n Prif Weinidog newydd. Fe all yn hawdd brofi’n gyfnod arteithiol o hir i’w blaid. Cofier hefyd fod Plaid Cymru mewn sefyllfa gryfach i fanteisio ar drafferthion Llafur nag yr oedd yn ôl yn 1999.

A dyma ni’n dychwelyd at y cwestiwn a ofynnwyd i mi’n fuan wedi buddugoliaeth pyrrhic – does bosib – Vaughan Gething, sef sut y gall y Blaid Lafur Gymreig gael gwared arno. Os ydynt yn disgwyl i etholwyr Cymru wneud y gwaith ar eu rhan, mae’n debyg o fod yn broses hir a phoenus a all yn hawdd iawn wneud niwed parhaol i ‘frand’ Llafur Cymru. Eto i gyd, nid yw’n amlwg fod yna broses fewnol sy’n addas ar gyfer y dasg. O ystyried ei ymagweddu hyd yma, go brin hefyd y bydd Gething yntau’n gwneud y peth ‘anrhydeddus’ ac ildio’n wirfoddol. Yn sydyn reit, mae’r Blaid Lafur Gymreig – plaid wleidyddol fwyaf llwyddiannus y byd democrataidd – mewn sefyllfa fregus, a hynny diolch i’w harweinydd newydd.

Richard Wyn Jones
Ebrill 2024