Mawrth 2024 / Rhifyn 734

Cip ar weddill rhifyn Mawrth

Gwaith dur Port Talbot - a oes achubiaeth?Sioned Williams AS
Tynged yr Wyddeleg - boed yn rhybuddCeri Jones
Croeso gofalus i wefan gelf Dylan Huw
Offerynnau’n siarad - holi Richard Baker Menna Baines
Pethau anghofiedig a chofiedig teulu dynDeri Tomos
Diolch am Gareth, Gwyn a JonathanDerec Llwyd Morgan
Cofio Robin Okey, hanesydd ‘mwyaf gwreiddiol’ CymruSimon Brooks

Mwy
Joe Biden a Robert Hur
Materion y mis

Un gambl yn ormod?

Las Vegas oedd ffocws 120 miliwn o Americanwyr ar 11 Chwefror eleni wrth i garnifal blynyddol y Super Bowl ymweld â phrifddinas hapchwarae’r Unol Daleithiau. Ond nid yn Las Vegas y canfyddir gamblwyr mwyaf America heddiw, eithr yng nghoridorau pŵer Washington lle mae cadfridogion y Tŷ Gwyn yn mynnu y gall Joe Biden ennill ail dymor fel Arlywydd. Rhwng muriau cedyrn 1600 Pennsylvania Avenue, mae arweinwyr y Blaid Ddemocrataidd yn barod i fentro y gall gŵr 81 oed gadw gafael ar y Tŷ Gwyn yn yr etholiad arlywyddol pwysicaf mewn degawdau.

Amlygwyd graddfa’r risg i’r Democratiaid yn adroddiad diweddar y cwnsler arbennig Robert Hur. Daeth yr adroddiad hwnnw i’r casgliad nad oedd unrhyw achos cyfreithiol i’w ateb gan Biden, er ei ddiofalwch wrth ymdrin â dogfennau sensitif a chyfrinachol. Ond yr hyn a hawliodd y penawdau oedd portread Hur o Biden fel hen ŵr anghofus a chanddo feddwl diffygiol.

Garmon Dyfri
Mwy
Rishi Sunak, John Major, Tony Blair, Keir Starmer
Gwleidyddiaeth

1997 a 2024 – y tebyg a’r annhebyg mewn blwyddyn etholiadol

Mae hi fwy neu lai’n union 27 mlynedd ers i Simon Brooks gysylltu â mi i holi a fyddwn i’n fodlon cyfrannu colofn fisol i’r cylchgrawn hwn. Os ydw i’n cofio’n iawn, byrdwn ei gais oedd ein bod ar drothwy etholiad cyffredinol a oedd yn debygol o arwain at newidiadau mawr yng ngwleidyddiaeth Cymru a’i fod yn awyddus i BARN gynnwys colofn a fyddai’n cofnodi a dadansoddi’r hyn oedd ar ddyfod. A dyma fi, yma o hyd, yn dal i geisio gwneud hynny.

Rwy’n nodi hyn am ein bod bellach ar drothwy etholiad cyffredinol Prydeinig arall a allai’n hawdd esgor ar ganlyniad tebyg iawn i’r un a welwyd yn ôl yn 1997. A bwrw na fydd adferiad a fyddai’n cymharu ag atgyfodiad Lasarus gynt, mae’r Ceidwadwyr ar fin cael eu sgubo o’r neilltu gyda Llafur yn ffurfio llywodraeth yn eu lle.

Richard Wyn Jones
Mwy
Ffermwyr yn cyfarfod i drafod cynlluniau Llywodraeth Cymru
Amaeth

Digon yw digon…

Dan faneri’n cario’r neges syml ‘digon yw digon’, daeth dros 4,000 o ffermwyr ynghyd mewn dau gyfarfod, un yn y Trallwng a’r llall yng Nghaerfyrddin, i fynegi eu pryderon, eu dicter ond yn anad dim eu rhwystredigaeth gyda Llywodraeth Cymru. O ystyried agwedd sarhaus a haerllug Llywodraeth San Steffan tuag at y sector amaeth ers y bleidlais dros Brexit, mae llwyddo i gorddi amaethwyr Cymru i’r fath raddau yn dweud cyfrolau am fethiant Llywodraeth Cymru i ddeall a gwrando ar bryderon ffermwyr.

Ymddengys mai’r ymgynghoriad diweddaraf ynghylch y Cynllun Ffermio Cynaliadwy oedd yn gyfrifol am danio’r anniddigrwydd, ond penllanw cyfnod maith o gredu nad oes gan Lywodraeth Cymru ddiddordeb yn yr heriau sy’n wynebu’r sector yw gwir asgwrn y gynnen. Beth felly sydd wedi mynd o’i le?

Guto Bebb
Mwy
Siambr Stormont hefo Michelle O’Neill ac Emma Little‑Pengelly
Iwerddon

Merched wrth y llyw wrth i Stormont ailymgynnull

Wel, maen nhw nôl o’r diwedd. Ar ôl dwy flynedd o rwystredigaeth, fe symudodd pethau’n gyflym iawn yng Ngogledd Iwerddon. O fewn dyddiau i’r arwydd cyntaf ddod gan Jeffrey Donaldson, arweinydd y DUP, fod ei blaid yn barod i gymryd ei lle yn Stormont, roedd llywodraeth ddatganoledig Gogledd Iwerddon yn ôl yn gweithio. Ar ddydd Sadwrn, 3 Chwefror, ddwy flynedd yn union ers i’r DUP dynnu allan o Stormont mewn protest yn erbyn trefniadau ôl-Brexit, gan ddymchwel y llywodraeth, roedd yr aelodau etholedig yn ôl yn y siambr yn barod i ailgydio yn eu dyletswyddau.

Am y tro cyntaf, mae gan Ogledd Iwerddon Brif Weinidog o’r ochr arall – yr ochr Weriniaethol. Ac er fy mod i – fel pawb arall – yn gwybod mai Michelle O’Neill, dirprwy arweinydd Sinn Féin, fyddai’r Prif Weinidog, roedd ei gweld hi wrth y llyw, go iawn, yn teimlo fel rhywbeth rhyfeddol, syfrdanol.

Bethan Kilfoil
Mwy
Hogia Maes
Ffotograffiaeth

Pobol Caernarfon trwy lens Iolo Penri

Nid yn aml y daw’r cyfle i’r ffotograffydd Iolo Penri arddangos lluniau y mae’n dewis eu tynnu ei hun o’u cyferbynnu â gwaith comisiwn, ond tan y Pasg bydd cyfran o’i gasgliad o luniau du a gwyn Cymeriadau Caernarfon i’w gweld ar waliau bar Y Segontiwm. Dydi’r fan honno ddim ond ychydig gamau o’i gartref yn y dref y mae wedi ymsefydlu ynddi ers dros bymtheng mlynedd.

Yn ystod y prynhawn cyn agoriad yr arddangosfa dwi’n ei gyfarfod am sgwrs dros ddiod mewn tafarn gyfagos ac mae’n dangos y lluniau i mi ar sgrîn ei liniadur. Yn eu plith mae ffotograffau o rai o blant y dref, gan gynnwys dau wedi’u tynnu ar y Maes.

‘Hogia a genod ar y Maes – yr un gang ydyn nhw, ar yr un diwrnod, dwi jest wedi troi rownd – faint ydi’u hoed nhw, tua 15, ella’n ’fengach? Sbia hwnna efo ffag yn ei geg a boombox! Ma’n nhw’n nabod fi rŵan a bob tro’n deud “Iawn mêt?”’

Nici Beech
Mwy
Sioned Dafydd wrth ei gwaith fel sylwebydd pêl-droed
Llyfrau

Angerdd, hwyl a thelyn goll – holi Sioned Rowlands

Yn ei rhagair i’w blodeugerdd newydd o gerddi am fyd chwaraeon mae’r ddarlledwraig Sioned Dafydd yn datgelu cyfrinach deuluol ddoniol. Flynyddoedd mawr yn ôl, ymhell cyn ei geni hi, penderfynodd ei mam-gu werthu’i thelyn a hynny er mwyn prynu tocynnau tymor yn y Vetch i’w gŵr a’i thri mab. Y gŵr yn y stori hon – tad-cu Sioned – oedd y Prifardd a’r Archdderwydd Dafydd Rowlands.

Saith oed oedd Sioned pan fu farw Dafydd Rowlands yn 2001. Oes, mai ganddi rai atgofion amdano, ac mae hi’n falch fod teitl y flodeugerdd y mae wedi’i golygu – Mae Gêm yn fwy na Gêm – yn deillio o gerdd anghyhoeddedig sydd ganddo yn y gyfrol; cerdd am y gyrrwr ceir Fformiwla Un Ayrton Senna yw honno.

Peredur Lynch
Mwy
Barry John ar glawr Barn, Medi 1971,  a Carwyn James
Coffa

Barry John a Barn

Bu gan Barry John gyswllt agos â BARN. Dros y blynyddoedd cyhoeddwyd sawl erthygl dreiddgar ganddo am fyd rygbi, yn enwedig yn ystod cyfnod golygyddiaeth Rhydwen Williams ar ddechrau’r 1980au. Roedd dau gwlwm pwysig rhwng y chwaraewr byd-enwog a’r cylchgrawn – ei dad yng nghyfraith, Syr Alun Talfan Davies, oedd un o sylfaenwyr BARN. Ymhellach, yn ystod cyfnod golygyddiaeth Alwyn D. Rees bu mentor Barry, a’i gyd-bentrefwr, Carwyn James, yn olygydd ar Adran Addysg y cylchgrawn. Cyhoeddir yma ddetholiad o ysgrif goffa Barry i Carwyn James a ymddangosodd yn 1983.

Pentref y pentrefi yw Cefneithin i unrhyw un a faged yno. Cymdeithas fechan ydyw o hyd fel erioed. Mae pob wyneb yn gyfarwydd. Pob ffenest a drws yn gyfarwydd yr un modd. Byd bychan ydyw, ond y mae ei iaith a’i dywydd a’i fywyd beunyddiol yn ail i ddim sydd tu allan iddo… Anaml yn ystod yr holl genedlaethau y ganwyd un oedd yn uwch o’i ysgwyddau na’r rhelyw. Bron na fentrwn ddweud mai Carwyn James oedd y cyntaf… tywysog ymhlith ei bobl, ond yn ‘un ohonom ni’ hyd y diwedd.

Mwy
Castell Brychan, cartref Cyngor Llyfrau Cymru
Darllen am ddim

Cyllid a’r Gymraeg – toriadau anghyson?

Mae’r glaw diddiwedd a ddisgynnodd ar Gymru am naw mis wedi stompio pob dôl a diflasu pob cwrcyn. Ond nid yw hynny’n ddim o’i gymharu â’r llanast sydd wedi digwydd yn ein gwasanaethau cyhoeddus yn y pymtheg mlynedd diwethaf wrth i un storm o lymder ddilyn y llall.

Y corff sydd wedi cael ergyd galed y tro hwn ydi’r Cyngor Llyfrau fydd yn colli 10.5% o’i gyllid. Bydd yr effaith i’w deimlo gan awduron, gweisg, siopau llyfrau a’r Cyngor ei hun heb sôn am ddarllenwyr. Go brin y bydd awduron allan ar yr heolydd yn bygwth malu eu beiros a thaflu eu gliniaduron, a phe buasen nhw’n gwneud hynny pwy fyddai’n cymryd sylw?

Ond mae gan Lywodraeth Cymru nod clodwiw i greu miliwn o siaradwyr Cymraeg onid oes? Siawns nad yw annog plant a phobl i ddarllen yr heniaith yn rhan o gynllun felly? Cofiwch chi, welais i yr un cynllun, felly be wn i? A beth sy’n od ydi bod cyrff allweddol eraill sy’n hyrwyddo’r Gymraeg ac o dan ofal Jeremy Miles yn yr Adran Addysg, megis y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, wedi cael eu gwarchod i raddau. Ond gan fod grant y Cyngor Llyfrau mewn adran arall fe gollodd y dydd. Polisi cydlynol? Sgersli bilîf!

Mae’n werth ystyried sut y tanseiliwyd y corff sydd mor allweddol i gynnal ein diwydiant cyhoeddi yng Nghymru. Tair ffaith i chi. Mae grant y Llywodraeth i’r Cyngor Llyfrau, a thrwyddyn nhw i’r gweisg a phawb arall, bellach yr union yr un swm ag yr oedd o ugain mlynedd yn ôl. Yn y cyfamser, mae cost cyhoeddi llyfr wedi cynyddu o chwarter. Mae nifer staff y Cyngor wedi gostwng o 50 i 38 a bydd rhagor o golli swyddi yn dilyn y penderfyniad hwn. Gwneud mwy gyda llai oedd y mantra gan bob llywodraeth wrth gwtogi arian, ond jôc wael ydi hi bellach.

Alun Ffred Jones