Tachwedd 2022 / Rhifyn 718

Cip ar weddill rhifyn Tachwedd

Trawsfynydd – labordy niwclear y DG?Robat Idris
Y dull Gwyddelig o alaruBethan Kilfoil
‘Heddlu moesoldeb’ IranCatrin Evans
Croesawu dau lyfr am brotestioArwel Vittle
Tîm criced Morgannwg – sgorio uchel ond dim dyrchafiadDerec Llwyd Morgan
Dychmygion cynllwynBeca Brown
DNA yn cynnig goleuni newydd ar ddyfodiad y Saeson Deri Tomos

Mwy
Efa Gruffydd Jones
Materion y mis

Comisiwn y Comisiynydd?

Fedrwn i ddim peidio â gwenu wrth weld ymateb Cymdeithas yr Iaith i benodiad Efa Gruffydd Jones fel Comisiynydd y Gymraeg wrth ei chyhuddo o droi ei chefn ar fwriad canolog Deddf Iaith 2011. Gallaf dystio fel y gweinidog oedd â chyfrifoldeb am y ddeddf fod y Gymdeithas ar y pryd wedi ymosod ar amrywiol wendidau’r union ddeddf honno gydag arddeliad! Ond dŵr dan y bont ydi hynny. Oes gan y Gymdeithas le i bryderu tybed? 

Yr awgrym ydi y bydd y Comisiynydd newydd yn mynd ati i wneud gwaith hyrwyddo ‘meddal’, yn hytrach na chyflawni ei gwaith creiddiol i sicrhau bod y Safonau Cymraeg yn cael eu plismona’n llym ac yn cael eu hymestyn i sefydliadau newydd. Pe bai hynny’n wir mi fyddai’r Comisiynydd yn sicr yn bradychu ei dyletswydd dan y Ddeddf.

Wrth osod allan ei stondin fel ymgeisydd am y swydd mae Efa Gruffydd Jones yn pwysleisio mwy nag unwaith mor hanfodol yw bod pobl yn siarad ac yn mwynhau defnyddio’r iaith a bod rhagor yn gwneud hynny.

Alun Ffred Jones
Mwy
Protest dros annibyniaeth i Gatalwnia, Barcelona
Colofnydd

Catalwnia, bum mlynedd wedi’r refferendwm

Mae Catalwnia’n ysbrydoliaeth i gefnogwyr annibyniaeth yng Nghymru a’r Alban, a’i baner i’w gweld yn ddi-ffael mewn gorymdeithiau. Eleni, treuliais haf hir yng ngwres Girona, cadarnle annibyniaeth lle mae’r Estelada’n chwifio o bob yn ail balconi. Profais angerdd ac argyhoeddiad y rhai sydd o blaid – ac yn erbyn – Catalwnia rydd.

Efallai nad yw holl ddarllenwyr BARN yn ymwybodol fod llywodraeth Catalwnia, y Govern, heddiw’n dadfeilio. Cymaint yw’r dyhead am annibyniaeth ymysg gwleidyddion fel bod dwy blaid o ddwy ochr y sbectrwm gwleidyddol yn cyd-lywodraethu ers 2021, Esquerra Republicana de Catalunya ar y chwith a Junts per Catalunya ar y dde. Daeth y tensiynau rhyngddynt i’w penllanw ym mis Hydref pan bleidleisiodd aelodau Junts dros adael y llywodraeth wedi i’r Arlywydd Pere Aragonès (Esquerra) ddiswyddo ei is-Arlywydd Jordi Puigneró (Junts). Mae Esquerra bellach yn llywodraethu heb fwyafrif, a’u mandad yn fregus.

Mared Gwyn
Mwy
Gorymdaith YesCymru, Caerdydd, Hydref 2022
Annibyniaeth

Un penwythnos yng Nghymru 2022

Diwrnod pen-blwydd Gwyn Alf Williams, dydd Gwener 30 Medi. Dyddiad da i fod yng Nghanolfan Soar, Merthyr, yn nhre enedigol yr hanesydd dylanwadol ar achlysur y ddarlith goffa flynyddol yn ei enw. Trwy gyd-ddigwyddiad roeddwn yn eistedd drws nesa i Simon, mab Gwyn Alf, yn y ddarlith.

Doeddwn i ddim yn gwybod hynny ar y pryd, ond dyna ddechrau cyfres o gysylltiadau a fyddai’n ymestyn trwy’r nos Wener a’r dydd Sadwrn canlynol. Dafydd Iwan, Eddie Butler, Ifor ap Glyn, Will Hayward, Mike Jenkins – dyna rai o enwau eraill fy mhenwythnos. Ymgais i roi trefn bersonol ar hyn oll yw’r geiriau hyn, i roi siâp ar y cae hir rhwng Merthyr a Chaerdydd.

Bethan Sayed, merch o Ferthyr a chyn-aelod cynulliad, a draddododd darlith goffa Gwyn Alf. Nododd cyn dechrau fod eleni’n hanner can mlynedd ers sefydlu Ysgol Santes Tudful yn y dre. Mae hi’n gyn-ddisgybl. Roedd nodi’r dathliad hwnnw yn ddechrau calonogol ac arwyddocaol. Ni fyddai gan Gwyn Alf unrhyw amgyffred o’r fath beth.

Alun Gibbard
Mwy
Ysgol Uwchradd Casnewydd, Betws
Pensaernïaeth

O’r hen i’r newydd – treftadaeth dan fygythiad

Mae newidiadau pellgyrhaeddol wedi bod yn digwydd ym maes addysg yng Nghymru. Efallai mai’r prif ddatblygiad yw cyflwyno’r cwricwlwm newydd i Gymru, ond newid mwy gweledol a disymwth yw’r ysgolion eu hunain. Yn 2009, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei Rhaglen Ysgolion yr 21ain Ganrif, sef rhaglen hirdymor o fuddsoddi cyfalaf er mwyn gwella amgylcheddau dysgu. Hyd yn hyn mae wedi effeithio ar oddeutu 30% o’r holl ysgolion a gynhelir, boed hynny wrth iddynt gael eu hadnewyddu, eu hestyn, eu cau, eu huno neu’u dymchwel.

Yn ogystal, mae nifer fawr o ysgolion newydd sbon wedi cael eu hadeiladu. Rhaglen Ysgolion yr 21ain Ganrif yw’r buddsoddiad strategol mwyaf yn seilwaith addysgol Cymru ers y 1960au gyda’r cam presennol yn gweld buddsoddiad pellach gwerth £2.3 biliwn yn y seilwaith hwnnw. Er bod hyn yn newyddion da i addysgwyr mae’n siŵr, un o ganlyniadau’r Rhaglen yw peri newid trawiadol yn amgylchedd adeiledig Cymru.

Meilyr Powel
Mwy
Clawr rhifyn cyntaf Barn, Tachwedd 1962
Cyhoeddi

BARN yn 60 – cofio’r dyddiau cynnar a chawr o olygydd

Pan welais ddwy stori’n ddiweddar, un yn y Western Mail ar 27 Medi, a’r llall yn Golwg ar 6 Hydref, daeth Alwyn D. Rees ar unwaith i’r meddwl. Stori’r Mail oedd bod Comisiynydd y Gymraeg wedi gorfod dweud wrth Gyngor Sir Mynwy na allai godi arwyddion uniaith Saesneg, er i’r cynghorwyr ddadlau bod arwyddion dwyieithog yn mynd i ddrysu’r gwasanaethau brys. Roedd stori Golwg yn codi o erthygl newyddiadurwr dan hyfforddiant ar y Daily Telegraph am yr un pwnc, yn cydymdeimlo gyda’r Cyngor Sir a’u dadl gan fod cyn lleied o Gymry Cymraeg yn y sir, er ei fod yn cyfaddef bod cyfanswm y Cymry Cymraeg yno wedi dyblu ers 2011. Dychmygais glywed llais cryf a phendant Alwyn Rees yn dweud wrthyf ar y ffôn bod ganddo ddeunydd gwych at ei olygyddol nesaf yn BARN, ac ambell berl o ddyfyniad ar gyfer ei golofn ‘Geiriau Gwirion’.

Prys Morgan
Mwy
Oleksandra Davydenko, Roman Nedopaka ac Alla Chakir yn Oriel Plas Glyn-y-Weddw
Celf

Rhwng hiraeth a gobaith – gwaith tri o Wcráin

Agorwyd arddangosfa dra arbennig yn Oriel Plas Glyn-y-Weddw ddechrau Hydref, sef Adar a Chewyll Gwag, sy’n cynnwys gwaith tri o artistiaid o Wcráin. Gwyn Jones, cyfarwyddwr yr oriel, a esboniodd sut y llwyddwyd i ddenu’r arddangosfa i Lanbedrog.

‘Mi fuom yn lwcus o anlwcus,’ meddai. ‘Roedd artist a gytunodd i arddangos yma yn Hydref wedi gorfod tynnu’n ôl. Felly roedd gennym slot gwag. Cofiais fod Gwenan Williams o Forfa Nefyn, sy’n un o ymddiriedolwyr yr Oriel, wedi galw heibio ym mis Mai eleni, ac wedi dangos lluniau inni, yn y caffi, o waith rhyfeddol gan driawd o artistiaid o Wcráin. Mi welais i ar unwaith fod yna rywbeth arbennig iawn yng ngwaith y tri. Wnes i ddim petruso o gwbwl. Dyma estyn gwahoddiad iddyn nhw i lenwi’r slot ac arddangos yn yr oriel. Felly yma, yn y brif oriel, y mae gwaith Alla Chakir, Roman Nedopaka ac Oleksandra Davydenko – y fam, y mab, a phartner y mab.’

Rhiannon Parry
Mwy
Cast 'Un Nos Ola Leuad'
Theatr

Iasol ac oesol – adolygiad o ‘Un Nos Ola Leuad’ Bara Caws

Wrth fynd i mewn i Neuadd Ogwen, Bethesda i weld perfformiad agoriadol Theatr Bara Caws o’r ddrama a seiliwyd ar un o nofelau mwyaf yr iaith Gymraeg, roedd rhyw awyrgylch arallfydol bron yn treiddio drwy’r awditoriwm. Mae’r ddrama, a addaswyd gan Betsan Llwyd o sgript o waith John Ogwen a Maureen Rhys, yn glynu’n bur agos at brif themâu’r nofel. Mae’r niwl sy’n treiddio drwy’r neuadd wrth i chi fynd i mewn yn creu ias ac ymdeimlad o ddirgelwch, gan gonsurio byd lle gallech yn hawdd weld ysbrydion. Ac mae’r lleuad lawn uwchben copaon y mynyddoedd ar gefn y set yn ychwanegu at hynny.

Mae’r set ei hun yn llwyddo i gynrychioli’r math o dirwedd mae’r cymeriadau yn byw ynddo. Ceir rampiau a grisiau i gynrychioli llethrau a dringfeydd, a hefyd bonciau’r chwarel. Mae’r ‘hogia’ yn neidio, rhedeg a phrancio hyd y llwyfan gan chwarae gemau a rhoi rhwydd hynt i ddychymyg plentyn wrth sylwi a rhyfeddu at wahanol bobl neu bethau.

Derfel Roberts
Mwy
Liz Truss ar Stryd Downing
Darllen am ddim

Diwedd y daith i Truss

Beth bynnag oedd ei amheuon am y posibilrwydd o weld Syr Keir Starmer yn Brif Weinidog a Llafur yn llywodraethu, erbyn hyn mae’r awdur yn fwy na pharod i lyncu ei eiriau wrth i hygrededd y Ceidwadwyr ddiflannu’n llwyr.

Pwy welodd ffasiwn beth erioed? Roedd rhywun yn tybio nad oedd dyfnderoedd hyd yn oed oerach a mwy digroeso i’w plymio. Nad oedd selerydd mwy rhynllyd a thywyll islaw’r rheini y buom yn gaeth ynddynt dros y blynyddoedd diwethaf. Ond na. Erbyn hyn rydym yn gwybod yn well. Wedi parlys diffaith cyfnod May a chelwyddau a llygredd cyfnod Johnson, wele, lywodraeth Liz Truss. Heb os, y llywodraeth fwyaf di-glem a brofodd y wladwriaeth hon yn ei hanes modern.

Ysgrifennaf hyn o eiriau drannoeth cyhoeddiad Truss ei bod yn ymadael â’r Brif Weinidogaeth. Gwnaeth hynny mewn araith a oedd yn gwbl nodweddiadol ohoni: prennaidd, mulaidd o hunangyfiawn, a chwbl ddiurddas. Doedd dim gair o ymddiheuriad. Yn wir, ni chafwyd y mymryn lleiaf o gydnabyddiaeth ganddi o ba mor drychinebus y bu ei chyfnod yn Downing Street a’i chyfrifoldeb personol hi am hynny. Cawn glywed eto am yr union broses a arweiniodd at ei hymadawiad – pwy’n union a lwyddodd i’w hargyhoeddi i wynebu realiti. Ond roedd unrhyw rym ymarferol heb sôn am statws wedi hen ddiflannu, a hynny er mai dim ond ar 5 Medi y’i hetholwyd yn arweinydd y Blaid Geidwadol.

Richard Wyn Jones