Geiriau a Gormes

Fel rhywun sy’n gwirioni ar eiriau, mae gofyn cofio beth ydi grym gair, a mwy na hynny ’w’rach, beth ydi grym gair anghywir. Hanner yr hwyl wrth ysgrifennu ydi cael chwarae efo geiriau – creu cyfuniadau annisgwyl neu anghydnaws ac adeiladu ergyd brawddeg wrth roi’r union air yn yr union le, neu drio beth bynnag. Mae rhywun yn cael y cyfle i ’sidro wrth sgwennu – tafoli geiriau a phenderfynu beth i’w ddweud a sut i’w ddweud o, ac i saernïo swn y dweud. Gellir datgymalu brawddeg a’i gwnïo hi ’nôl mewn edau o liw gwahanol.

Tydi’r un moeth ddim gan y sawl sy’n siarad neu areithio, ac mae hi’n llawer haws mynd i ddwr poeth wrth i lifeiriant o eiriau gario ambell i garreg fwy eger na’r disgwyl pan fydd  rhywun yn mynd i hwyl. Gwell ’w’rach i’r penboeth aros wrth y gliniadur yn hytrach na mentro o flaen cynulleidfa...
Ond ai dyna’r math o fywyd cyhoeddus ’dan ni isho? Rheseidiau o bobol lugoer sydd ofn tanio gormod rhag ofn iddyn nhw ddweud rhywbeth o’i le? Yn yr Eisteddfod eleni ro’n i’n cerdded y maes ac mi es i heibio i babell ble roedd cân Y Trwynau Coch, ‘Niggers Cymraeg’, yn chwarae. Mi wnes i feddwl yn syth am hanes Myfanwy Alexander, a ymddiswyddodd o gabinet Cyngor Powys ar ôl iddi ddefnyddio’r gair ‘N’ wrth drafod y driniaeth wael y mae cleifion o Gymru, yn ei golwg hi, yn ei chael mewn ysbytai dros y ffin. Cyn ymddiswyddo mi ymddiheurodd am ddefnyddio’r gair, gan esbonio ei bod wedi ei ddefnyddio ar ôl darllen disgrifiadau Maya Angelou o annhegwch y system iechyd yn America. Hynny yw, doedd hi ddim yn defnyddio’r gair mewn ffordd hiliol, ond yn hytrach yn ei ddefnyddio i ddisgrifio sefyllfa lle mae pobol, yn ei thyb hi, yn cael eu gormesu.

Nid Myfanwy Alexander yw’r gyntaf o bell ffordd i ddwyn cymhariaeth rhwng y driniaeth o Gymry – a Chymry Cymraeg yn arbennig – a’r driniaeth o bobol dduon. Roedd y poster ‘Nigger Boy, John Boy, Cymro’ yn boblogaidd iawn ar un cyfnod, ac rydan ni’n hen gyfarwydd â chlywed mewnfudwyr i Gymru yn cael eu disgrifio fel ‘white settlers’. Wrth gwrs, mae’r gair ‘N’ yn symbol o bopeth sy’n erchyll am hiliaeth, ac mae’r sawl sy’n ei ddefnyddio, waeth be fo’r cyd-destun, mewn peryg o beri loes anferth i bobol eraill. Ond wedi dweud hynny, mae’n rhaid edrych ar fwriad geiriau hefyd.