Hydref 2011

Ynghyd ag adeg troi’r clociau ymlaen, yr adeg o’r flwyddyn y bydda i’n edrych ymlaen ati leia’ ydi dechrau Medi pan fydd Joel yn dychwelyd i’r ysgol a minnau’n dychwelyd i’r swyddfa ar ôl gwyliau’r haf.

Siân James, Aelod Seneddol Dwyrain Abertawe, oedd y person cyntaf i mi ei glywed yn ei ddweud o. Pan ddaeth y newydd fod pedwar o lowyr yn gaeth dan ddaear ym mhwll glo Gleision fe gyfaddefodd Siân fod hynny’n sioc enbyd iddi. Roedd hi wedi ei hen gysuro ei hun mai perthyn i orffennol Cymru yr oedd digwyddiadau o’r fath. Nid i’r dyddiau hyn. Nid i’r unfed ganrif ar hugain. Ac fe glywais i sawl un arall yn dweud yr un peth, cyn – ac yn sicr, ar ôl – y cyhoeddiad torcalonnus terfynol bod pedwar yn rhagor o Gymry wedi’n hatgoffa o’r newydd beth yw gwir bris y glo. 

Yn sgil aduniad ysgol ym Môn yn ddiweddar, bu’r awdur yn hel atgofion am ei orffennol pell fel athro. Rhoddais yr argraff, yn fy llith ddiwethaf yn Barn (Gorffennaf/Awst), na wnes i ddechrau byw tan imi gyrraedd Wrecsam yn 1964 ond yn gynharach eleni bu achlysur a’m hatgoffodd o brofiadau diddorol a phobol ddifyr a berthynai i gyfnod blaenorol. Aduniad disgyblion ac athrawon a fynychai Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch, ddechrau’r chwedegau oedd hwnnw. Dro ar ôl tro, ymddangosai rhith bochgoch, direidus y tu ôl i wyneb yr oedolyn a wenai arnaf. ‘Ydach chi’n cofio lluchio sialc ata’i?’ holodd gwraig ganol-oed-ifanc. ‘A finna’n ’i luchio fo’n ôl atach chi?’ ‘Mi ’naethoch chi’n iawn, Greta!’

Ers sawl canrif mae Saeson wedi dod i Gymru er lles yr enaid a’r awen, o Joseph Turner i Led Zeppelin. Ac fe apeliodd y Gymru wledig anhygyrch at un o gerflunwyr mawr yr ugeinfed ganrif. Bu o gymorth iddo hefyd guddio rhai o’i arferion ffieiddiaf rhag y cyhoedd.