Llenyddiaeth Gymraeg yn Taro’r Gwaelod

Y mae gwaeth i ddod, ac enwaf rai o’r cyfrolau y bûm yn pori ynddynt. Clywyd ar Radio Cymru mai Caryl Lewis yw ‘Hoff Awdur y Cymry’. Hawyr bach! Ei chyfrol gyntaf hi oedd Dal Hi, gwaith sydd yn llawn o regfeydd o bob math, gan ddechrau yn llinell gyntaf un y stori. Yna’r ddwy nofel gan Menna Medi, Hogan Horni a Hogan Horni isio mwy: rhegfeydd yn y naill a’r llall, a’r ddwy wedi derbyn cymhorthdal gan y Cyngor Llyfrau. Rhaid enwi tair o gyfrolau Bethan Gwanas: Hi yw fy Ffrind, Llinyn Trôns a Gwrach y Gwyllt – iaith salw a gwrthun fel a geir mewn nifer o’r llyfrau a ddarllenais. Ar gefn amryw ohonynt cawn eiriau o rybudd, fel ‘Anaddas i blant’ a ‘Llawn o ryw a thipyn o regi’.

Yna’r gyfrol Neb ond Ni gan Manon Rhys, gwraig i weinidog (neu gyn-weinidog); dyma’r ‘nofel’ a ddyfarnwyd yn deilwng o Fedal Ryddiaith yr Eisteddfod Genedlaethol yn Wrecsam yn 2011 ac a dderbyniodd gymorth y Cyngor Llyfrau. A’r iaith? Llu o eiriau Saesneg (mewn sillafiad Cymraeg) a nifer o regfeydd anllad. Ni cheir cyfeiriad o gwbl at y ddeubeth hyn yn y beirniadaethau yng nghyfrol y Cyfansoddiadau. Paham tybed?

Deuwn yn awr at y prif droseddwr yn y mater dan sylw, Dewi Prysor. A minnau’n dilyn hynt ein llenyddiaeth ers dros drigain mlynedd, ni thybiais erioed y gwelwn fyth lyfrau yn cynnwys iaith mor gywilyddus – yn wir, aflan – â phum nofel (hyd yma) y gwr hwn. Y maent yn orlawn o regfeydd anllad, o eiriau anweddus, ac o gryn gabledd hefyd o dro i dro. Fe gyflwynodd un o’i lyfrau, Madarch, i’w fab ieuanc. Beth tybed oedd barn y bychan o weld tudalen 277 lle y ceir cryn ugain o eiriau anllad? Cefnogwyd y gwaith gan y Cyngor Llyfrau.

Dywedir am rai o leiaf o’r awduron y cyfeiriwyd atynt eu bod yn ysgrifennu er mwyn denu mwy a mwy o bobl i ddarllen Cymraeg ac ehangu eu diddordeb yn ein diwylliant llenyddol. Beth? Ymddiddori yn y math o iaith fras a chomon y soniwyd amdani? Os felly, rhag eu cywilydd. Difetha’n traddodiad diwylliannol a wnânt, nid ei hybu; llofruddio yn hytrach na hyrwyddo’r iaith. A dwyn melltith ddigamsyniol ar ddyfodol ein cenedligrwydd.

* * *

Fe â’r meddwl yn ôl i fis Hydref 1960, yn dilyn cyhuddo cwmni Llyfrau Penguin o dorri’r ddeddf ‘Cyhoeddiadau Anllad’ (1959) trwy gyhoeddi argraffiad diymyrraeth o’r nofel rywiol Lady Chatterley’s Lover, llyfr ac ynddo 63 o eiriau anllad yn ymwneud â pherthynas rhwng gwraig aristocrataidd a’r garddwr (a’r ddau’n briod). Ar y rheithgor yn y llys yr oedd naw o ddynion a thair o ferched, a rhoddwyd copi o’r llyfr i bob un ohonynt, gan ofyn iddynt benderfynu a oedd y cynnwys yn debygol o’u llygru (‘deprave and corrupt’ yw’r geiriau). Galwyd ar nifer o awduron, academyddion a phersonau adnabyddus i gefnogi Llyfrau Penguin, gan gynnwys y nofelydd E.M. Forster a’r bardd a’r llenor Cecil Day-Lewis, a rhoi tystiolaeth dros ragoriaethau llenyddol y llyfr. Llwyddodd eu hachos, rhyddfarnwyd y cyhoeddwyr, a gwerthwyd tair miliwn o gopïau o’r nofel mewn tri mis – y gwerthiant uchaf, mi gredaf, nes i’r gyfrol Fifty Shades of Grey ddod o’r wasg a gwerthu 5.3 miliwn o gopïau mewn ychydig fisoedd. Ai gwir felly yw honiad un ysgolhaig mai gwneud arian yw’r unig reswm dros gyhoeddi gweithiau pornograffig ?

Nid oedd dyfarniad y llys yn syndod, fel yr oedd rhan un gwr arbennig felly. Y gwr hwnnw oedd John Robinson, Esgob Woolwich, awdur y gyfrol adnabyddus Honest to God. Galwai ef yn ei lyfr am ddileu y gair ‘Duw’ o’n geirfa am genhedlaeth gyfan, gan ddadlau mai myth oedd llawer o gynnwys y Beibl, a herio sylfaen moesoldeb Cristnogol a chonfensiynol. Llyfr oedd Lady Chatterley’s Lover, meddai, y dylai pob Cristion ei ddarllen. Wel!

Rhaid cydnabod bod y gyfrol Honest to God wedi dod yn ddatganiad sylfaenol o’r hyn a elwir yn ddiwinyddiaeth y South Bank. Fe gydymffurfiai â’r newidiadau mawr yn yr hinsawdd cymdeithasol a diwylliannol yn chwedegau’r ganrif, fel, er enghraifft, yr alwad am foesoldeb newydd. Daeth oes aur (meddid) i grefydd ym Mhrydain, ac yn ei lyfr The Roots of a Radical (1980) plediodd y dylid rhoi blaenoriaeth i ddidwylledd dros uniongrededd, i gariad dros gyfraith, i gyfiawnder dros drefn ac i bersonau dros egwyddorion. A oedd hyn yn ymgais i chwalu’r hen ddelweddau? Oedd. Ond pan fu farw’r awdur yn 1983, yr oedd y llanw ym myd diwinyddiaeth wedi dechrau troi yn ei erbyn, a cheidwadaeth gul yn bygwth bwrw allan y rhyddfrydiaeth lac a phen-agored.

Ychydig wythnosau cyn ei farw yn Ebrill 1985, mewn trafodaeth radio â John Roberts Williams, gresynai Syr Thomas Parry at gyflwr difrifol Cymraeg llafar ac argraffedig yr oes. Ni welai ef bwrpas o gwbl yn yr ymdrechion dros yr iaith os mai dyna’r safon a gynhelid.

* * *

Yn fy marn i, colled anaele i’r bywyd cymdeithasol ym Mhrydain oedd dileu sensoriaeth yn y byd celfyddydol. Dyna a ddigwyddodd ar ddechrau chwedegau’r ganrif ddiwethaf, a chanlyniad hynny oedd cwymp catastroffaidd yn y safonau moesol. (Gwn fy mod yn y lleiafrif wrth gefnogi sensoriaeth, ond hynny ni’m dawr.) Ai dyna’r rheswm gwaelodol dros y pennawd (mewn teip mawr) uwchben erthygl yn y Daily Telegraph ar 2 Ionawr eleni? TAXPAYER FUNDS WELSH AUTHORS TO WRITE BOOKS NO ONE WANTS, meddai’r pennawd.

Sonnir yn yr erthygl am drethdalwyr yn Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn cynorthwyo i godi miliynau o bunnau i roi grantiau i awduron Cymru, a’u llyfrau yn aml ond yn gwerthu dyrnaid o gopïau. (Y mae gwybodaeth yn yr erthygl sydd yn aflonyddu cydwybod dyn.)

Yn nrama Ibsen, An Enemy of the People, y mae un dyn, Dr Stockmann, y meddyg lleol, am weld chwalu’r ganolfan hamdden am fod gwenwyn yn y cyflenwad dwr, ac y mae’r ardal i gyd yn ei erbyn. Yn ei anerchiad yn y cyfarfod cyhoeddus, dywaid: ‘The majority never has right on its side. Never, I say. That is one of the social lies that a free, thinking man is bound to rebel against.’